قامۇس

ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە تارىخىدا "بوسۇغا" ئۇقۇمى ناھايىتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بۇ سۆز پەقەت ماددىي قۇرۇلۇش ئېلېمېنتىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرى، ئېتىقادلىرى ۋە...

ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە تارىخىدا "شاھزادە" ئۇقۇمى ناھايىتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بۇ سۆز پەقەت بىر ھاكىمىيەت مەنسىپىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى، مەدەنىيىتى ۋە سىياسىي تارىخىدا چوڭقۇر مەنىگە ئىگە. ئۇيغۇرلار ئۇزۇن مۇددەتلىك تارىخىي جەريانىدا بۇ ئۇقۇمنى ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ھاياتىغا سىڭدۈرگەن ۋە ئۆزگىچە ئۇيغۇرچە مەنىلەر بىلەن بېيىتقان.

بولتا مېخانىكىلىق مۇقىملاشتۇرۇش سىستېمىسىدىكى ئاساسىي زاپچاس بولۇپ، ئۇلاش، چىڭىتىش ۋە كۆۋرۈك سېلىش ئىقتىدارىغا ئىگە. بولتا ئادەتتە مېتال ماتېرىياللىرىدىن ياسىلىدۇ ۋە ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق جىسىمنى رېزبا ئايلىنىشى ئارقىلىق زىچ تۇتاشتۇرۇشقا خىزمەت قىلىدۇ.

قوتاز سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار سىنىپى، جۈپ تۇياقلىقلار تەرتىپى (Artiodactyla)، كالىلار ئائىلىسى (Bovidae)، كالىسىمانلار ئۇرۇقى (Bovinae) ۋە كالا جىنسى (Bos) ئىچىدىكى بىر تۈردۇر. ئىلمىي نامى Bos grunniens (ئۆي قوتازلىرى) ۋە Bos mutus (ياۋايى قوتازلار) بولۇپ، كالىلارنىڭ بىر تۈرىدۇر.

فېليەتون جەمئىيەتتىكى نۇقسان ۋە سەلبىي ھادىسىلەرنى كۈلدۈرگى، كىنايىلىك ۋە ئۆتكۈر تىل بىلەن تەنقىد قىلىدىغان ئەدەبىي ژانىر. بۇ ئاتالغۇ ئەسلىدە فرانسۇزچىدىن كەلگەن بولۇپ، كېيىن رۇس ۋە باشقا تىللارغا تارقالغان.

ئارىشاڭ بۇلاق سۈيىنىڭ بىر خىلى بولۇپ، يەر ئاستىدىن تەبىئىي ئېتىلىپ چىقىدىغان، بۇلاق ئېغىزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى شۇ جاينىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسىدىن كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولغان يەر ئاستى تەبىئىي بۇلاق سۈيى ھەمدە تەركىبىدە ئادەم بەدىنىگە پايدىلىق مىكرو ئېلېمېنتلار بولغان مىنېرال بۇلاق سۈيىنى كۆرسىتىدۇ.

كىرپە كىرپىلەر ئائىلىسى ( Erinaceidae ) گە تەۋە بولغان ھايۋان بولۇپ، دۇنيانىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدا، بولۇپمۇ ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقىدا كەڭ تارقالغان. ھازىرغىچە كىرپىنىڭ 17 تۈرى بايقالغان بولۇپ، ئۇلار ئارىسىدا ئەڭ كۆپ تەتقىق قىلىنغىنى ياۋروپا كىرپىسى (European hedgehog) ھېسابلىنىدۇ.

پېشايۋان بەزىدە ئايۋان دەپمۇ ئاتىلىدۇ. پىشايۋان ئۇيغۇر بىناكارلىق قۇرۇلۇشتا كۆپ قوللىنىلىدىغان بىر خىل ئۆي لايىھە ئۇسلۇبى، ئاھالە تۇرالغۇلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان بىر خىل قۇرۇلۇش قۇرۇلمىدۇر.

لىم ئۇيغۇرچە يەنە چەگە دەپمۇ ئاتىلىدۇ. لىم بىناكارلىق قۇرۇلۇشىدىكى تىك يۆنىلىشلىك يۈكنى ئۈستىگە ئالىدىغان، ئېگىلىشنى ئاساس قىلىدىغان قۇرۇلما. 

مانتا — ئۇيغۇر تائام مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇيغۇر تائام سەنئىتىنىڭ گۆھىرى ھېسابلىنىدۇ. مانتا پەقەت بىر يېمەكلىك ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە ئائىلە ئەنئەنىسىنىڭ مۇھىم ئىپادىسىدۇر.

تارازا (Balance Scale)، يەنە تەڭپۇڭلۇق تارازىسى ياكى گىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ بىر خىل كىلاسسىك ئېغىرلىق ئۆلچەش ئەسۋابى بولۇپ، نامەلۇم جىسىم بىلەن مەلۇم بولغان جىسىمنىڭ ماسسىسىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئېغىرلىقىنى ئۆلچەشكە ئىشلىتىلىدۇ. تارازا جىسىمنىڭ ماسسىسىنى ئۆلچەيدىغان بىر خىل ئەسۋاب بولۇپ، پىشاڭ پىرىنسىپىغا ئاساسەن ياسىلىدۇ، پىشاڭنىڭ ئىككى ئۇچىدا بىردىن كىچىك تەخسە بولىدۇ، سول ئۇچىغا تارازا تېشى، ئوڭ ئۇچىغا ئۆلچىمەكچى بولغان جىسىم قويۇلىدۇ، پىشاڭنىڭ مەركىزىگە ئىسترېلكا ئورنىتىلغان بولۇپ، ئىككى ئۇچى تەڭپۇڭلاشقاندا، ئىككى ئۇچىنىڭ ماسسىسى ( ئېغىرلىقى ) تەڭ بولىدۇ. 

كىتاب دېگەن سۆز ھەممىمىزگە تونۇشلۇق بولۇپ، كىتاب بىلىم، مەدەنىيەت ۋە تەپەككۇر دۇنياسىنىڭ دەرۋازىسى دەپ قارىلىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە كىتاب ئوقۇش پەقەت بىر ۋاقىت ئۆتكۈزۈش ئۇسۇلىلا ئەمەس، بەلكى شەخسىي تەرەققىيات ۋە روھىي بايلىقنى ئاشۇرۇشنىڭ ئەڭ مۇھىم يوللىرىدىن بىرى.  

« ئوكيان » يەر شارىنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى غايەت زور تۇزلۇق سۇنى كۆرسىتىدۇ، ئۇ ئادەتتە قۇرۇقلۇق ئارىسىدىكى كەڭ رايوننى ئىگىلەيدۇ. ئۇ يەر شارى سۇ چەمبىرىنىڭ يادرولۇق قىسمى بولۇپ، يەر شارى سىرتقى يۈزىنىڭ تەخمىنەن%71 ىنى قاپلىغان، يەر شارىدىكى%97 تىن ئارتۇق سۇ بايلىقىنى ساپاسلىماقتا. دۇنيادا جەمئىي بەش ئوكيان بار بولۇپ، بۇلار تىنچ ئوكيان، ئاتلانتىك ئوكيان، ھىندى ئوكيان، جەنۇبىي قۇتۇپ ئوكيان ۋە شىمالىي مۇز ئوكياننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

« زاپچاس » دائىم قوللىنىلىدىغان سۆزلۈك بولۇپ، ئاساسلىقى مەلۇم بىر ئاساسلىق ئۈسكۈنە ياكى مەھسۇلات بىلەن ماسلاشتۇرۇپ ئىشلىتىلىدىغان كىچىك تىپتىكى پارچە قىسىملىرى ياكى قوشۇمچە قىسىملىرىنى تەسۋىرلەشكە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇنىڭ كونكىرت مەنىسى كونكىرت مەزمۇنى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ.

«ئارقا ئىشىك مېڭىش» تۇراقلىق ئىبارە بولۇپ، بىر كىشىنىڭ بىر ئۆينىڭ ئارقا ئىشىكىدىن كىرىشنى كۆرسىتىشتىن بەكرەك ناتوغرا ۋاسىتىلەر ئارقىلىق مەلۇم شەخسىي مەقسەتكە يېتىش قىلمىشىنى كۆرسىتىدۇ.

قاسقان ئەنئەنىۋى تاماق ھورداق ئەسۋابى بولۇپ، ئاساسلىقى ھەر خىل يېمەكلىكلەرنى پىشۇرۇشقا ئىشلىتىلىدۇ.

دىنوزاۋۇرلار (ئىنگلىزچە: Dinosaurs) يەر يۈزىدە تەخمىنەن 230 مىليون يىل ئىلگىرى پەيدا بولغان ۋە 66 مىليون يىلغىچە ھۆكۈم سۈرگەن قەدىمكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار گۇرۇھىدۇر. بۇ غەيرىي ھايۋانلار تاشقى كۆرۈنۈشى، چوڭ-كىچىكلىكى ۋە ياشاش ئادىتى جەھەتتە كۆپ خىل بولۇپ، بەزىلىرى زور بەدەنلىك گۆشخورلار بولسا، يەنە بەزىلىرى كىچىك، پەيلىك ئۆسۈملۈك يەيدىغان تۈرلەر ئىدى.

چىغىر يول ئادەم ماڭىدىغان تار يولنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە كەڭلىكى بىر قەدەر كىچىك بولۇپ، ماتورلۇق قاتناش ۋاسىتىلىرىنىڭ بىمالال پاراللېل يۈرۈشىگە ماس كەلمەيدۇ. بۇ خىل يول ئادەتتە شەھەردىكى ئولتۇراق رايونلاردا، باغچا، ساياھەت مەنزىرە نۇقتىلىرىغا تەسىس قىلىنغان بولۇپ، ۋېلىسىپىت مىنىش، سەيلە قىلىش، ئاستا يۈگۈرۈش قاتارلىق ئىستىراھەت ھەرىكەتلىرىگە ئىنتايىن ماس كېلىدۇ. يېزا قىشلاقلاردا بولسا، ئېتىزلىقنىڭ ئەتراپلىرىدا، ئورمانلىقتا كۆپرەك بولىدۇ.

قۇدۇق يەر ئاستىدىن سۇ، نېفىت، تەبىئىي گاز قاتارلىق بايلىقلارغا ئېرىشىشتە ئىشلىتىلىدىغان تىك ياكى يانتۇ كولاپ ئېچىلغان ئېغىز.

لاۋا يانار تاغ پارتلىغاندا، ماگما يەر يۈزىگە يېتىپ بارغاندىن كېيىن ئېقىپ چىققان يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق ئېرىگەن ماددىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئادەتتە 700 ° C بىلەن 1200 ° C ئارىلىقىدا بولىدۇ، كونكرېت تېمپېراتۇرىسى ماگمىنىڭ تەركىبىگە باغلىق بولىدۇ. لاۋانىڭ تەركىبى ئاساسلىقى سىلىكات بولۇپ، ئۇنىڭدىكى سىلىتسىي ( Ⅳ ) ئوكسىدىنىڭ مىقدارى لاۋانىڭ يېپىشقاقلىقى ۋە ئېقىشچانلىقىنى بەلگىلەيدۇ.

ماگما يەر شارىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى يۇقىرى تېمپېراتۇرىدا ئېرىگەن چوغدەك قىزىق، يېپىشقاق ئېرىگەن مىنېرال ئېرىتمە بولۇپ، ئاساسلىقى سىلىكات ۋە گازلاردىن تەركىب تاپقان، يەر پوستى ۋە مانتىسسانىڭ چوڭقۇر قىسمىدا شەكىللىنىدۇ. ماگما يۇقىرىغا ئۆرلىگەندە، ئەگەر يەر يۈزىگە يېتىپ بارسا يانار تاغ پارتلىشى ئارقىلىق لاۋا شەكىللىنىدۇ، بولمىسا يەر ئاستىدا سوۋۇپ بۆسمە جىنس شەكىللىنىدۇ.