ماگما يەر شارىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى يۇقىرى تېمپېراتۇرىدا ئېرىگەن چوغدەك قىزىق، يېپىشقاق ئېرىگەن مىنېرال ئېرىتمە بولۇپ، ئاساسلىقى سىلىكات ۋە گازلاردىن تەركىب تاپقان، يەر پوستى ۋە مانتىسسانىڭ چوڭقۇر قىسمىدا شەكىللىنىدۇ. ماگما يۇقىرىغا ئۆرلىگەندە، ئەگەر يەر يۈزىگە يېتىپ بارسا يانار تاغ پارتلىشى ئارقىلىق لاۋا شەكىللىنىدۇ، بولمىسا يەر ئاستىدا سوۋۇپ بۆسمە جىنس شەكىللىنىدۇ.
ئۇيغۇرچە / Uyghurche : ماگما
ئىنگىلىزچە / English : Magma
تۈركچە / Türkçe : Magma
خەنزۇچە / 汉语 : 岩浆
ماگمنىڭ تېمپېراتۇرا دائىرىسى : ماگمىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئادەتتە 900℃ ~ 1400℃ ئارىلىقىدا بولىدۇ.
يېپىشقاقلىق ئامىلى:SiO مىقدارى ماگمىنىڭ يېپىشقاقلىقىغا ئەڭ چوڭ تەسىر كۆرسىتىدۇ ،ئۇنىڭدىن قالسا Al O، Cr O قاتارلىقلار بولۇپ ،ئۇلارنىڭ مىقدارى ئاشسا ماگمىنىڭ يېپىشقاقلىقى كۆرۈنەرلىك ئاشىدۇ.
خىمىيەلىك تەركىبى:SiO مىقدارى 10 – 30 %ئارىلىقىدا بولىدۇ ; مېتال ئوكسىدلىرى ،مەسىلەن Al O، Fe O، FeO ،MgO ،CaO ،Na O قاتارلىقلار 20 – 60 %نى ئىگىلەيدۇ. باشقىلار، مەسىلەن، ئېغىر مېتال، رەڭلىك مېتال، ئاز ئۇچرايدىغان مېتال ۋە رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنت قاتارلىقلارنىڭ ئومۇمىي مىقدارى %5 .
تاغ جىنسلىرىنى ھاسىل قىلىش:ماگما سوۋۇغاندىن كېيىن ھەر خىل لاۋا جىنسلارنى ھاسىل قىلىدۇ، مەسىلەن، گرانىت تاش، بازالىت قاتارلىقلار.
قېزىلما بايلىق:ماگما پائالىيىتىدىكى پايدىلىق تەركىبلەر توپلىنىپ، ھەر خىل قېزىلما بايلىقلارنى شەكىللەندۈرىدۇ، ئاساسلىقى خرومىت، تىتان – تۆمۈر رۇدىسى، ۋانادىي – تىتان – ماگنىتلىق تۆمۈر رۇدىسى، ئالماس، نىكېل – سېرىق تۆمۈر رۇدىسى، پلاتىنا ۋە پلاتىنا گۇرۇپپىسىدىكى ئېلېمېنت مىنېراللىرى قاتارلىقلار بار.
تۈزۈلمە ھەرىكىتى:ماگما ھەرىكىتى بۆلەكلىك تۈزۈلمە ھەرىكىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، يەر شارىنىڭ ئىچكى ئېنېرگىيەسىنىڭ سىرتقا قويۇپ بېرىلىشىنىڭ بىر خىل ئىپادىلىنىش شەكلى.
ماگما تۈرلىرى:
1. بازالىتلىق ماگما: سىلىتسىي ( Ⅳ ) ئوكسىدىنىڭ مىقدارى تۆۋەن، ئېقىشچانلىقى ياخشى بولۇپ، دېڭىز – ئوكيان يانار تاغلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ.
2. ئاندېزىتلىق ماگما: سىلىتسىي ( Ⅳ ) ئوكسىدىنىڭ مىقدارى ئوتتۇرا ھال، ئېقىشچانلىقى مۇۋاپىق بولۇپ، ئاراللار يايى يانار تېغىدا كۆپ ئۇچرايدۇ.
3. كىسلاتالىق ماگما: سىلىتسىي ( Ⅳ ) ئوكسىدىنىڭ مىقدارى يۇقىرى، يېپىشقاقلىقى يۇقىرى، دائىم كۈچلۈك بولىدۇ.
ماگمىنىڭ ھەرىكىتى يانار تاغنىڭ پارتلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپلا قالماي، يەنە سوۋۇتۇش ئارقىلىق لاۋا جىنسىنى شەكىللەندۈرىدۇ ھەمدە بۇ نۇرغۇن قېزىلما بايلىقلارنىڭ شەكىللىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
ماگما يەر شارىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ماددىلارنىڭ ئايلىنىشىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇنىڭ ھەرىكىتى يەر شارى يۈزىنىڭ يەر شەكلى شەكلىگە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماستىن، يەنە قېزىلما بايلىقلارنىڭ شەكىللىنىشى بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك. ماگمىنىڭ خۇسۇسىيىتى ۋە ھەرىكەت قانۇنىيىتىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، كىشىلەر يەر شارىنىڭ ئىچكى قىسمىنىڭ تۈزۈلۈشى ۋە ئۆزگىرىش جەريانىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنەلەيدۇ.
