قىلىچ

قىلىچ ( sword ) بەزىدە شەمشەر، خەنجەر دەپمۇ ئاتىلىدۇ. قىلىچ تارىخى ئۇزۇن تىغلىق ۋە ئۇچلۇق قورال بولۇپ ، ئادەتتە قىلىچ بىسى، قىلىچ سېپى ۋە قىلىچ غىلىپىدىن تەركىب تاپقان ،ئۆتكۈر قوش بىسلىق ياكى تاق بىسلىق. قىلىچ جەڭ، مۇداپىئە ۋە مۇراسىم سورۇنلىرىدا كەڭ ئىشلىتىلىدۇ، ئۇ نۇرغۇن قەدىمكى دەۋر مەدەنىيەتتىكى ھوقۇق، شان – شەرەپ ۋە جاسارەتكە سىمۋول قىلىنغان بەلگە.

ئۇيغۇرچە / Uyghurche : قىلىچ
ئىنگىلىزچە / English : Sword
تۈركچە / Türkçe : Kılıç
خەنزۇچە / 汉语 : 剑

قىلىچنىڭ ئالاھىدىلىكى

قىلىچ بىسى ( blade ) : ئادەتتە بىر قەدەر ئۇزۇن ھەم ئۆتكۈر بولۇپ، ھەم چانىغىلى ھەم سانجىپ ئۇرغىلى بولىدۇ. قىلىچ بىسى ئادەتتە پولات – تۆمۈر قاتارلىق قاتتىق ماتېرىياللاردىن ياسىلىدۇ، ئۇنىڭ چىدامچانلىقى ۋە چىدامچانلىقىغا كاپالەتلىك قىلىنىدۇ.

قىلىچ دەستىسى ( hilt ) : قىلىچ دەستىسى قىسمى تۇتۇشقا ئەپلىك بولۇپ، ئادەتتە قوغدىغۇچى قول ( قىلىچ كاتەكچىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ،guard ) لايىھەلىنىپ، قىلىچ تۇتقۇچىنىڭ قولى رەقىبىنىڭ قورالىنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچراشتىن ساقلىنىدۇ.

غىلاپ ( scabbard ) : قىلىچ ساقلايدىغان قىسىمى، ئادەتتە كۆن – خۇرۇم، مېتال ياكى ياغاچ ماتېرىيالدىن ياسىلىدۇ، قىلىچ بىسىنىڭ ئۇپرىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.

قىلىچ تۈرى

قوش بىسلىق قىلىچ ( double – edged sword ) : ئىككى ئۆتكۈر گىرۋىكى بار بولۇپ، چېپىش ۋە سانجىشقا ماس كېلىدۇ ،ياۋروپا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئاسىيانىڭ نۇرغۇن مەدەنىيىتىدە كۆپ ئۇچرايدۇ. ئۇزۇن قىلىچ بەزىدە شەمشەر دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

يەككە بىسلىق قىلىچ ( single – edged sword ) : پەقەت بىر تەرىپىلا ئۆتكۈر ،يەنە بىر تەرىپى ئادەتتە قېلىنراق بولۇپ، كېسىپ ئۇرۇشقا ماس كېلىدۇ ،مەسىلەن : ياپونىيەنىڭ سامۇراي قىلىچى ( katana ) ۋە جۇڭگونىڭ تاڭ سۇلالىسى پىچىقى ( Tang dao ).

قىسقا قىلىچ ( dagger ): قىلىچنىڭ بىسى قىسقىراق بولۇپ ،يېقىن ئارىلىقتا جەڭ قىلىش ياكى مۇداپىئە كۆرۈشكە ئەپلىك، قەدىمكى رىم ئەسكەرلىرى ۋە ئوتتۇرا ئەسىردىكى چەۋەندازلارغا كۆپ ئىشلىتىلىدۇ. بەزىدە خەنجەر دەپمۇ ئاتاپ قويىدۇ.

قىلىچ تارىخى ۋە ئىشلىتىلىش ئورنى

قەدىمكى ئۇرۇش ( ancient warfare ):قىلىچ نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر ئىچىدىكى ئاساسلىق جەڭ قورالى ،مەسىلەن، قەدىمكى مىسىر، قەدىمكى يۇنان، رىم ئىمپېرىيىسى، جۇڭگو، ھىندىستان ۋە ياپونىيە قاتارلىقلار. تىغلىق قوراللار دەۋرىدە، قىلىچ ئەسكەر، سامۇراي ۋە چەۋەندازلارنىڭ ئۆلچەملىك سەپلىمىسى ئىدى.

مۇراسىم سىمۋولى ( ceremonial symbol ):نۇرغۇن مەدەنىيەتلەردە قىلىچ ئۇرۇشقا ئىشلىتىلىپلا قالماستىن يەنە ھوقۇق ۋە مەرتىۋىنىڭ سىمۋولى دەپ قارىلىدۇ. مەسىلەن ،ئوتتۇرا ئەسىردە شەمشەر ئۇنۋان بېرىش مۇراسىمى ( knighting ceremony ) دە ئىشلىتىلىپ ،چەۋەندازلارنىڭ ساداقىتى ۋە شان – شەرىپىگە سىمۋول قىلىنغان.

ھازىرقى زامان سىمۋولى ( modern symbol ):قىلىچ ھازىرقى زامان جەمىيىتىدە كۆپىنچە قائىدە – يوسۇن، يىغىپ ساقلاش ياكى ئويۇن كۆرسىتىشتە ئىشلىتىلىدۇ، مەسىلەن:ھەربىي مۇراسىملاردىكى ئاسما قىلىچ ( ceremonial sword )، چامباشچىلىقتىكى قىلىچ ماھارىتى كۆرسىتىش قاتارلىقلار.

مەدەنىيەت ئەھمىيىتى

قىلىچ بىر خىل قورال بولۇپلا قالماي، يەنە مول مەدەنىيەت سىمۋوللۇق ئەھمىيىتىگە ئىگە.

جۇڭگودا قىلىچ «لەشكەر پادىشاھى» دەپ تەرىپلىنىپ، ئەلەم ئەخلاقى ۋە ئەقىل – پاراسەتكە سىمۋول قىلىنغان. ياپونىيەدە سامۇرايلىق پىچىقى ( katana ) سامۇرايلارنىڭ روھى دەپ قارىلىپ ،سامۇرايلىق روھى مۇجەسسەملەنگەن. ياۋروپانىڭ شەمشەرۋازلىقى چەۋەندازلار روھى ۋە شان – شەرىپى بىلەن باغلانغان بولۇپ، سادىقلىق، ھەققانىيەت ۋە كۈچ – قۇۋۋەتكە سىمۋول قىلىنغان.

قىلىچۋازلىق 

قىلىچۋازلىق ( swordsmanship ) قىلىچ ئىشلىتىش ماھارىتى بولۇپ ،ھەر خىل ئوخشىمىغان ئۇسلۇب ۋە ئېقىملارنى تەرەققىي قىلدۇرغان. جۇڭگودا تەيجى قىلىچۋازلىقى ( Tai Chi sword ) ، چامباشچىلىق قىلىچۋازلىقى ( Wushu sword ) قاتارلىقلار بار بولۇپ، ماھارەت بىلەن بەدەن ماھارىتىنى بىرلەشتۈرۈش تەكىتلىنىدۇ. ياۋروپادا قىلىچۋازلىق ( fencing ) بار بولۇپ ،ماھارەت تەنتەربىيىسىدە قىلىچۋازلىق ئەنئەنىسى داۋاملىشىپ كەلگەن.