تەبىئەت ۋە جانلىقلار

تاغىل ئات (زېبرا) ھەققىدە ئەتراپلىق چۈشەنچە 1. « تاغىل ئات ( زېبرا ) » نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى   تاغىل ئات ئافرىقا قىتئەسىگە خاس بولغان، ئۆزىگە خاس ئاق-قارا...

تۆگە — چۆل-جەزىرىلەردە ياشاشقا ئىنتايىن ماسلاشقان، ئۆزگىچە جىسمانىي قۇرۇلمىسى بىلەن تونۇلغان چوڭ تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇ ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بۇيان ئىنسانلار تەرىپىدىن يۈك توشۇش ۋە قاتناش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكى ئۈچۈن «چۆل كېمىسى» (Desert Ship) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تۆگىلەر قۇملۇقتىكى قاتتىق ئىسسىققا، سۇسىزلىققا ۋە ئوزۇقلۇق كەمچىل بولۇشتەك ناچار شارائىتلارغا چىدامچانلىقى بىلەن باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.

ئېيىق دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك قۇرۇقلۇق يىرتقۇچى ھايۋانلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار ئەقىللىقلىقى، زور جىسمانىي كۈچى ۋە ھەرخىل تەبىئىي مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارى بىلەن تونۇلغان. ئېيىقلار سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا سەككىز خىل ئاساسلىق تۈرى مەۋجۇت. ئۇلار ئادەتتە يالغۇز ياشايدىغان ھايۋانلار بولسىمۇ، ئەمما ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

يىلپىز دۇنيادىكى ئەڭ چاققان، كۈچلۈك ۋە سىرلىق يىرتقۇچى (Predator) ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، مۈشۈك ئائىلىسىگە تەۋە. ئۇ ئۆزىنىڭ تېزلىكى، دەرەخكە يامىشىش ماھارىتى ۋە ئۆزگىچە تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن داڭلىق. يىلپىز تەبىئەتتىكى ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

چوڭ مۈشۈكئېيىق (Giant Panda) دۇنيادىكى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان ۋە قىممەتلىك ياۋايى ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ جۇڭگونىڭ «دۆلەت گۆھىرى» دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ يۇمىلاق تاشقى كۆرۈنۈشى، ئاق-قارا رەڭلىك يۇڭى ۋە ئادەتتىن تاشقىرى سۆيۈملۈك ھەرىكەتلىرى بىلەن پۈتۈن دۇنيا خەلقىنىڭ قىزغىن ياقتۇرۇشىغا ئېرىشكەن. گەرچە ئۇ يىرتقۇچ ھايۋانلار تۈركىمىگە كىرسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن مەزگىللىك تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىدا ئاساسلىق ئوزۇقلىقىنى بامبۇكقا ئۆزگەرتكەن. بۈگۈنكى كۈندە چوڭ مۈشۈكئېيىق دۇنيا ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش فوندى (WWF) نىڭ سىمۋولى بولۇپ، تەبىئەتنى قوغداشنىڭ يەرشارىۋى بەلگىسى ھېسابلىنىدۇ.

يولۋاس — مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك يىرتقۇچ ھايۋان بولۇپ، ئاسىيا قىتئەسىگە خاس تۈردۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك تاشقى كۆرۈنۈشى، كۈچلۈك مۇسكۇللىرى ۋە ئۆزگىچە سىزىقچىلىرى بىلەن تونۇلغان. تەبىئەت دۇنياسىدا ئۇ يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ ئەڭ چوققىسىدا تۇرىدىغان ئەڭ كۈچلۈك يىرتقۇچ (Apex Predator) ھېسابلىنىدۇ. يولۋاسلار كۆپىنچە «ئورمان شاھى» دەپ تەرىپلىنىدۇ ۋە نۇرغۇنلىغان خەلقلەرنىڭ (جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ) ئەپسانە-رىۋايەتلىرىدە كۈچ، قۇدرەت ۋە باتۇرلۇقنىڭ سىمۋولى قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ.

شىر — مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ۋە ھەيۋەتلىك ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، تارىختىن بۇيان ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىدە «ھايۋاناتلار پادىشاھى» دەپ تەرىپلىنىپ كەلگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك تاشقى كۆرۈنۈشى، كۈچلۈك مۇسكۇللىرى ۋە ئۆزگىچە ئىجتىمائىي تۇرمۇش شەكلى بىلەن داڭلىق. شىرلار ئادەتتە ئافرىقا قىتئەسىدىكى كەڭ ئوتلاقلاردا ۋە ھىندىستاننىڭ مەلۇم رايونلىرىدا ياشايدۇ. ئۇلار كۈچ-قۇدرەت، ھۆكۈمرانلىق ۋە باتۇرلۇقنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە دۆلەت گېربلىرىدىن تارتىپ، ئەدەبىيات-سەنئەت ئەسەرلىرىگىچە كەڭ ئورۇن ئالغان.

بېگېموت قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدە، پىل ۋە كەركىداندىن قالسىلا ئۈچىنچى چوڭ ھايۋان ھېسابلىنىدۇ. گەرچە تاشقى كۆرۈنۈشى يوغان، ھەرىكىتى ئاستا كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ ئىنتايىن خەتەرلىك ۋە ھەرىكىتى چاققان ھايۋاندۇر. بېگېموتلار ئاساسەن ئافرىقا قىتئەسىدىكى دەريا ۋە كۆللەردە ياشايدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاياتى سۇ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. «يېرىم سۇدا ياشايدىغان» (Semi-aquatic) بۇ ھايۋانلار كۈندۈزى سۇ ئىچىدە سالقىنداپ، كېچىسى قۇرۇقلۇققا چىقىپ ئوزۇقلىنىدۇ. گەرچە ئۇلار ئوتخور بولسىمۇ، ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، ياۋايى تەبىئەتتىكى ئەڭ ۋەھشىي ھايۋانلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ.

زىراپە – قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان ھايۋانلار ئىچىدىكى بويى ئەڭ ئېگىز سۈت ئەمگۈچى ھايۋان بولۇپ، ئاساسلىقى ئافرىقا قىتئەسىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان جانلىقلارنىڭ بىرىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ئاجايىپ ئۇزۇن بوينى، ئىنچىكە پۇتلىرى ۋە بەدىنىدىكى ئۆزگىچە «كەشتىلەنگەن» گۈللىرى بىلەن مەشھۇر. تەبىئەت دۇنياسىدا زىراپىلەر «ئوتلاق كۈزەتچىلىرى» دەپمۇ تەرىپلىنىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئېگىز بويى ئارقىلىق يىراقتىكى يىرتقۇچلارنى ھەممىدىن بۇرۇن بايقاش ئىقتىدارىغا ئىگە.

پىل — ھازىر يەر شارىدىكى قۇرۇقلۇقتا ياشاۋاتقان ئەڭ چوڭ سۈت ئەمگۈچى ھايۋان بولۇپ، ئۇلارنىڭ غايەت زور گەۋدىسى، ئۇزۇن تۇمشۇقى ۋە يوغان قۇلاقلىرى ئۇلارنى باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىەندۈرۈپ تۇرىدۇ. پىللار ناھايىتى ئەقىللىق، ئىجتىمائىي ھايۋانلار بولۇپ، كۈچلۈك ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى ۋە ئائىلە رىشتىسى بىلەن داڭلىق. ئۇلار ئېكولوگىيەلىك سىستېمىدا ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدىغان بولۇپ، ئورمان ۋە ئوتلاق ئېكولوگىيەسىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا «ئىنژېنېر» لىق رولىنى ئۆتەيدۇ. بۈگۈنكى كۈندە پىللار ئاساسلىقى ئافرىقا ۋە ئاسىيا قىتئەسىدە تارقالغان بولۇپ، تەبىئەت دۇنياسىنىڭ ئەڭ ھەيۋەتلىك سىمۋوللىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.

ئاغمىخان (Weasel) ھەققىدە بىلىملەرنى ھەمبەھىرلەندۇق. ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى، ياشاش ئادىتى، رىۋايەتلەردىكى ئوبرازى ۋە ئىنسانلار بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋىتى قاتارلىقلارنى بۇ يەردىن تەپسىلىي كۆرۈپ بېقىڭ.

سېسىق كۈزەن بەدەن شەكلى ئۆي مۈشۈكىگە ئوخشاپ كېتىدۇ، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 05 ~ 06 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى 09 ~ 2.4 كىلوگرام، ئەركىكى چىشىسىدىن سەل چوڭ. بېشى، قۇلىقى، كۆزى كىچىك؛ تۆت پۇتى قىسقا، ئالدى پۇت تىرنىقى ئۇزۇن، ئارقا پۇت تىرنىقى قىسقا، قۇيرۇقى ئۇزۇن ھەم چوتكىسىمان.

قوتاز سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار سىنىپى، جۈپ تۇياقلىقلار تەرتىپى (Artiodactyla)، كالىلار ئائىلىسى (Bovidae)، كالىسىمانلار ئۇرۇقى (Bovinae) ۋە كالا جىنسى (Bos) ئىچىدىكى بىر تۈردۇر. ئىلمىي نامى Bos grunniens (ئۆي قوتازلىرى) ۋە Bos mutus (ياۋايى قوتازلار) بولۇپ، كالىلارنىڭ بىر تۈرىدۇر.

كىرپە كىرپىلەر ئائىلىسى ( Erinaceidae ) گە تەۋە بولغان ھايۋان بولۇپ، دۇنيانىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدا، بولۇپمۇ ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقىدا كەڭ تارقالغان. ھازىرغىچە كىرپىنىڭ 17 تۈرى بايقالغان بولۇپ، ئۇلار ئارىسىدا ئەڭ كۆپ تەتقىق قىلىنغىنى ياۋروپا كىرپىسى (European hedgehog) ھېسابلىنىدۇ.

دىنوزاۋۇرلار (ئىنگلىزچە: Dinosaurs) يەر يۈزىدە تەخمىنەن 230 مىليون يىل ئىلگىرى پەيدا بولغان ۋە 66 مىليون يىلغىچە ھۆكۈم سۈرگەن قەدىمكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار گۇرۇھىدۇر. بۇ غەيرىي ھايۋانلار تاشقى كۆرۈنۈشى، چوڭ-كىچىكلىكى ۋە ياشاش ئادىتى جەھەتتە كۆپ خىل بولۇپ، بەزىلىرى زور بەدەنلىك گۆشخورلار بولسا، يەنە بەزىلىرى كىچىك، پەيلىك ئۆسۈملۈك يەيدىغان تۈرلەر ئىدى.