تەبىئەت دۇنياسىدىكى سىرلىق ئۆمىلىگۈچى ھايۋان

كەسلەنچۈك

1. «كەسلەنچۈك» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كەسلەنچۈك بولسا يەر شارىدا كەڭ تارقالغان، تۈرى ئىنتايىن كۆپ بولغان ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار (Reptile) تۈرىگە كىرىدۇ. ئۇلار يەر شارىدىكى ئانتاركتىكا قىتئەسىدىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە ياشايدۇ. كەسلەنچۈكلەر ئۆزىنىڭ كۆپ خىللىقى، ماسلىشىشچانلىقى ۋە ئۆزگىچە بىئولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن ئېكولوگىيەلىك سىستېمىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كەسلەنچۈك

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Lacertilia

• ئېنگىلىزچە نامى: Lizard

• ياپونچە ئاتىلىشى: トカゲ (Tokage)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kertenkele

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蜥蜴 (Xīyì)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كەسلەنچۈكلەرنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى تۈرىگە قاراپ بىر-بىرىگە ئوخشىمايدۇ، ئەمما ئومۇمىي ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە:

• تېرىسى: بەدىنى مۈڭگۈزسىمان قاسىراقچىلار بىلەن قاپلانغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ بەدىنىدىكى نەملىكنى ساقلايدۇ.

• پۇت-قوللىرى: كۆپىنچە تۈرلىرىنىڭ تۆت پۇتى بولىدۇ، ئەمما پۇتى يوق كەسلەنچۈك تۈرلىرىمۇ مەۋجۇت.

• قۇيرۇقى: نۇرغۇن كەسلەنچۈكلەرنىڭ قۇيرۇقى ئۇزۇن بولۇپ، خەتەرگە يولۇققاندا قۇيرۇقىنى ئۆزى ئۈزۈپ تاشلايدىغان قۇيرۇق ئۈزۈش (Autotomy) ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. ئۈزۈلگەن قۇيرۇق كېيىن قايتا ئۆسۈپ چىقىدۇ.

• كۆزى: كۆپىنچە كەسلەنچۈكلەرنىڭ قاپىقى ھەرىكەتچان بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كەسلەنچۈكلەر ئىنتايىن كەڭ ماكانلارغا ماسلىشالايدۇ:

• تارقىلىشى: ئىسسىق بەلۋاغ ۋە مۆتەدىل بەلۋاغلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ.

• ماكانى: چۆل-جەزىرىلەر، ئورمانلىقلار، ئوتلاقلار، تاغلىق رايونلار ۋە دەريا بويلىرىدا ياشايدۇ. ئۇلار سوغۇق قانلىق ھايۋانلار (Cold-blooded) بولغانلىقى ئۈچۈن، بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش ئۈچۈن قۇياش نۇرىغا ئېھتىياجلىق.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كەسلەنچۈكلەر ئوزۇقلىنىش جەھەتتىن ئۈچ تۈرگە بۆلىنىدۇ:

• ھاشاراتخورلار: كۆپىنچە كىچىك كەسلەنچۈكلەر چېكەتكە، چۆمۈلە ۋە باشقا ھاشاراتلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• ئۆسۈملۈكخورلار: مەسىلەن، ئىگۇئانا (Iguana) غا ئوخشاش بەزى تۈرلەر يوپۇرماق ۋە مېۋە-چېۋىلەرنى يەيدۇ.

• گۆشخورلار: كومودو ئەجدەرھاسىغا ئوخشاش چوڭ تىپتىكى كەسلەنچۈكلەر كىچىك ھايۋانلارنى، ھەتتا چوڭراق سۈت ئەمگۈچىلەرنى ئوۋلايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• كەسلەنچۈكلەر ئادەتتە كۈندۈزى ھەرىكەت قىلىدۇ (كۈندۈزلۈك ھايۋانلار).

• ئۇلار تاش ئاستى، دەرەخ كاۋاكلىرى ياكى يەر ئاستىدىكى تۆشۈكلەرگە ئۇۋا تۇتىدۇ.

• قىش پەسلىدە، سوغۇق رايونلاردىكى كەسلەنچۈكلەر قىشلىق ئۇيقۇغا كىرىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• تۇخۇملاش: كۆپىنچە كەسلەنچۈكلەر تۇخۇم تۇغۇش ئارقىلىق كۆپىيىدۇ. تۇخۇملىرى ئادەتتە يۇمشاق ۋە تېرە بىلەن قاپلانغان بولىدۇ.

• تىرىك تۇغۇش: بەزى تۈرلەر (مەسىلەن، سوغۇق رايوندا ياشايدىغان بەزى تۈرلەر) بالىسىنى بىۋاسىتە تۇغىدۇ.

• نەسىللىنىش مەزگىلىدە ئەركەك كەسلەنچۈكلەر رەڭگىنى ئۆزگەرتىش ياكى ئالاھىدە ھەرىكەتلەر ئارقىلىق چىشىلىرىنى جەلپ قىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: زىيانلىق ھاشاراتلارنى يەپ بېرىش ئارقىلىق يېزا ئىگىلىكىگە ۋە ئېكولوگىيەلىك سىستېما (Ecosystem) مۇقىملىقىغا تۆھپە قوشىدۇ. بەزى تۈرلىرى ئۆي ھايۋانى سۈپىتىدە بېقىلىدۇ.

• زىيىنى: ئىنتايىن ئاز ساندىكى تۈرلىرى (مەسىلەن، گىلا مەستى) زەھەرلىك بولۇپ، ئىنسانلارغا خەتەر ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن، ئەمما ئادەتتىكى كەسلەنچۈكلەر ئىنسانلارغا زىيانسىز.

9. كۈشەندىسى

كەسلەنچۈكلەرنىڭ تەبىئىي دۈشمەنلىرى ناھايىتى كۆپ:

• يىرتقۇچ قۇشلار (بۈركۈت، لاچىن).

• يىلانلار.

• تۈلكە، مۈشۈك قاتارلىق سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• تۈس ئۆزگەرتىش: خىلىت (Chameleon) غا ئوخشاش كەسلەنچۈكلەر ئۆزىنى قوغداش ياكى ئالاقە قىلىش ئۈچۈن تېرىسىنىڭ رەڭگىنى ئۆزگەرتەلەيدىغان يوشۇرۇنۇش (Camouflage) ماھىرىدۇر.

• چوڭ-كىچىكلىكى: دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك كەسلەنچۈك بىر نەچچە سانتىمېتىر بولسا، ئەڭ چوڭى (كومودو ئەجدەرھاسى) 3 مېتىرغا يېتىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار سىنىپى
纲 Class：爬行纲 Reptilia

تۈركۈم: تەڭگىچىلىكلەر ئەترىتى
目 Order：有鳞目 Squamata

كەنجى تۈركۈم: كەسلەنچۈك كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder：蜥蜴亚目 Lacertilia

تۈر: دۇنيادا 6000 دىن ئارتۇق تۈرى بار.
种 Species：6000多种