توز

1. «توز» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

توز (Peafowl) بولسا دۇنيادىكى ئەڭ گۈزەل ۋە جەلپكار قۇشلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ رەڭدار پەيلىرى، بولۇپمۇ ئاتىلىق توزنىڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان چوڭ قۇيرۇقى بىلەن داڭلىق. توز قىرغاۋۇل ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بىرى گۈزەللىك، ھەيۋەت ۋە ئالىيجانابلىقنىڭ سىمۋولى بولۇپ كەلگەن. بۇ قۇشلار ئادەتتە ئوچۇق رەڭلىك پەيلىرى ۋە بېشىدىكى تاجىسىمان پەيلىرى بىلەن باشقا قۇشلار تۈرىدىن ئاسانلا پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: توز

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Pavo

• ئېنگىلىزچە نامى: Peafowl

• ياپونچە ئاتىلىشى: 孔雀 (Kujaku)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Tavus kuşu

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 孔雀 (Kǒngquè)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

توزنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى جىنسىي جەھەتتىن روشەن پەرقلەرگە ئىگە:

• ئاتىلىق توز: ئاتىلىق توزنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ ئىنتايىن ئۇزۇن ۋە رەڭدار قۇيرۇق (Tail) پەيلىرىدۇر. بۇ پەيلەرنىڭ ئۇچىدا كۆزگە ئوخشاپ كېتىدىغان چەمبەر شەكىللىك نەقىشلەر بولىدۇ. بەدەن رەڭگى كۆك ياكى يېشىل مېتال يالقۇنىدا تاۋلىنىپ تۇرىدۇ.

• ئانىلىق توز: ئانىلىق توزلار ئاتىلىق توزلارغا قارىغاندا كۆركەملىكى تۆۋەنرەك بولۇپ، پەيلىرى ئاساسەن قوڭۇر ياكى كۈلرەڭ بولىدۇ. بۇ ئۇلارنىڭ تۇخۇم بېسىۋاتقان مەزگىلدە دۈشمەنلىرىدىن يوشۇرۇنۇشىغا ياردەم بېرىدۇ.

• ئورتاقلىقى: ھەر ئىككى جىنسنىڭ بېشىدا چىرايلىق بىر دەستە پەيدىن تۈزۈلگەن تاجىسى بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

توزلارنىڭ ئەسلى ماكان (Habitat) بوشلۇقى جەنۇبىي ئاسىيا ۋە جەنۇبىي تەرەپتىكى ئورمانلىقلاردۇر. ئاساسلىق تارقىلىش رايونلىرى:

• ھىندىستان كۆك توزى: ھىندىستان، سىرىلانكا ۋە پاكىستان رايونلىرىدا كەڭ تارقالغان.

• يېشىل توز: بېرما، تايلاند ۋە ھىندىنوزىيەنىڭ جاۋا ئارىلىدا ئۇچرايدۇ.

• كونگو توزى: ئافرىقىنىڭ مەركىزىي قىسمىدىكى يامغۇرلۇق ئورمانلاردا ياشايدۇ.
  بۈگۈنكى كۈندە توزلار دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ھايۋاناتلار باغچىسىدا ۋە شەخسىي باغلاردا بېقىلىۋاتىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

توزلار ھەممىلا نەرسىنى يەيدىغان (Omnivorous) قۇشلار تۈرىگە كىرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش (Diet) ئادىتى تۆۋەندىكىچە:

• ئۆسۈملۈك تۈرلىرىدىن ئۇرۇق، مېۋە-چېۋە، گۈل بەرگى ۋە ياش يوپۇرماقلارنى يەيدۇ.

• ھاشاراتلار، كىچىك كەسلەنچۈكلەر، ھەتتا كىچىك يىلانلارنىمۇ تۇتۇپ يەيدۇ. بولۇپمۇ يىلان يېيىش خۇسۇسىيىتى بىلەن كىشىلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشكەن.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

توزلار ئادەتتە كىچىك توپ بولۇپ ياشايدۇ.

• كۈندۈزلۈك ھەرىكىتى: كۈندۈزى يەر يۈزىدە ئوزۇق ئىزدەيدۇ. گەرچە قۇيرۇقى ئېغىر بولسىمۇ، ئېھتىياج تۇغۇلغاندا تېز يۈگۈرەلەيدۇ ۋە قىسقا ئارىلىققا ئۇچالايدۇ.

• تۈنەش: كېچىسى يىرتقۇچى ھايۋانلاردىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئېگىز دەرەخ شاخلىرىغا چىقىپ قونىدۇ.

• ئۇۋا تۇتۇش: ئۇۋىسىنى ئادەتتە يەر يۈزىدىكى چىتلىق ياكى قويۇق ئوت-چۆپلەر ئارىسىغا قۇرىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

توزلارنىڭ كۆپىيىش (Reproduction) مەزگىلى ئادەتتە يامغۇر پەسلىگە توغرا كېلىدۇ.

• ئويۇن كۆرسىتىش: ئاتىلىق توز قۇيرۇق پەيلىرىنى چوڭ چوقپانداك يېيىپ، تۈرلۈك ھەرىكەتلەرنى قىلىش ئارقىلىق ئانىلىق توزنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ.

• تۇخۇملاش: ئانىلىق توز بىر قېتىمدا 4 تىن 8 گىچە تۇخۇم تۇغىدۇ. تۇخۇم بېسىش ۋاقتى تەخمىنەن 28 كۈن ئەتراپىدا بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: توزلار گۈزەللىكى بىلەن كىشىلەرگە زوق بېغىشلايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، زىيانلىق ھاشاراتلارنى ۋە يىلانلارنى يەپ بېرىش ئارقىلىق دېھقانچىلىققا پايدا يەتكۈزىدۇ.

• زىيىنى: بەزىدە زىرائەتلەرنى ۋە ياش مايسىلارنى يەپ قويۇشى مۇمكىن. يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇلارنىڭ ئاۋازى ئىنتايىن يۇقىرى ۋە سۈرەنلىك بولغاچقا، ئولتۇراق رايونلاردا شاۋقۇن پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

توزلارنىڭ تەبىئەتتىكى ئاساسلىق دۈشمەنلىرى يولبارس، يىلپىز، چىلان ۋە ياۋا ئىتلاردۇر. كىچىك توز چۈجىلىرى ئۈچۈن لاچىن، بۈركۈت قاتارلىق يىرتقۇچ قۇشلارمۇ چوڭ تەھدىت ھېسابلىنىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• توز ھىندىستاننىڭ دۆلەت قۇشى ھېسابلىنىدۇ.

• ئاق توز بىر ئايرىم تۈر ئەمەس، بەلكى گېن ئۆزگىرىشى (Leucism) سەۋەبىدىن پەيلىرى پۈتۈنلەي ئاق بولۇپ قالغان توز ھېسابلىنىدۇ.

• ئۇلارنىڭ سۈرەنلىك ئاۋازى يامغۇر يېغىشتىن بۇرۇن تېخىمۇ كۆپ ئاڭلىنىدۇ، شۇڭا بەزى جايلاردا «يامغۇر خەۋەرچىسى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى : ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى : قۇشلار سىنىپى
纲 Class：鸟纲 Aves

تۈركۈم : توخۇسىمانلار ئەترىتى
目 Order：鸡形目 Galliformes

ئائىلىسى : قىرغاۋۇللار ئائىلىسى
科 Family：雉科 Phasianidae

ئۇرۇقداش : توز ئۇرۇقدىشى
属 Genus：孔雀属 Pavo

تۈر : كۆك توز (مىسال سۈپىتىدە)
种 Species：蓝孔雀 Pavo cristatus

توز گۈزەللىك قۇشلار ھىندىستان توز_پىھرىستى رەڭدار_پەيلەر توز_تۇخۇمى تەبىئەت ھايۋاناتلار ئورمانلىق