سۇ ۋە قۇرۇقلۇقتىكى قەدىمكى يىرتقۇچ

تىمساھ

1. «تىمساھ» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

تىمساھ بولسا سۆرەلمە ھايۋانلار سىنىپىغا تەۋە بولغان، سۇ ۋە قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى يىرتقۇچىدۇر. ئۇلار يەر شارىدا تەخمىنەن 200 مىليون يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ياشاپ كېلىۋاتقان بولۇپ، «ھايات تاشقاتما» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تىمساھلار ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ئوۋلاش ئىقتىدارى ۋە چىدامچانلىقى بىلەن داڭلىق.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: تىمساھ

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Crocodylidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Crocodile

• ياپونچە ئاتىلىشى: ワニ (Wani)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Timsah

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鳄鱼 (Èyú)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

تىمساھلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك يىرتقۇچى (Apex predator) ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەپ تۇرىدۇ:

• تېرىسى: بەدىنى قاتتىق، مۈڭگۈزسىمان شاكال بىلەن قاپلانغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنى سىرتقى زەخىمدىن قوغدايدۇ.

• ئېغىزى ۋە چىشلىرى: ئىنتايىن كۈچلۈك ئېڭەك قۇرۇلمىسىغا ئىگە. چىشلىرى ئۆتكۈر بولۇپ، چىشلىگەن ئولجىسىنى ئاسانلىقچە قويۇپ بەرمەيدۇ.

• كۆز ۋە بۇرۇن: كۆزى ۋە بۇرۇن تۆشۈكى بېشىنىڭ ئۈستى تەرىپىگە جايلاشقان، بۇ ئۇلارنىڭ سۇغا چۆككەن ھالەتتىمۇ ئەتراپنى كۆزىتىشىگە ۋە نەپەس ئېلىشىغا قولايلىق يارىتىدۇ.

• قۇيرۇقى: كۈچلۈك قۇيرۇقى سۇ ئۈزۈشتىكى ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ ھېسابلىنىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

تىمساھلار ئاساسلىقى يەر شارىنىڭ ئىسسىق بەلۋاغ ۋە يېرىم ئىسسىق بەلۋاغ رايونلىرىغا تارقالغان.

• ئافرىقا: نىل تىمساھى ئەڭ داڭلىق.

• ئاسىيا: ھىندىستان، جەنۇبىي ئاسىيا ۋە جۇڭگونىڭ بەزى رايونلىرىدا ئۇچرايدۇ.

• ئاۋسترالىيە ۋە ئامېرىكا: تۇزلۇق سۇ تىمساھلىرى ۋە ئامېرىكا تىمساھلىرى بۇ رايونلاردا كۆپ.

• ئۇلار ئادەتتە دەريا، كۆل، سازلىق ۋە بەزىدە دېڭىز قىرغاقلىرىدا ياشايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

تىمساھلار گۆشخور ھايۋاناتلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ:

• ئۇلار بېلىق، قۇش، سۇ ئاتلىرى ۋە ھەتتا چوڭ تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنى (مەسىلەن: كالا، كىيىك) ئوۋلايدۇ.

• تىمساھلار ئاساسلىقى بۆكتۈرما ئوۋچى (Ambush hunter) بولۇپ، سۇ تېگىدە ئاستا ساقلاپ تۇرۇپ، ئولجىسى سۇ ئىچىشكە كەلگەندە تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

تىمساھلار سوغۇق قانلىق (Ectothermic) ھايۋانلار بولغانلىقى ئۈچۈن، بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش ئۈچۈن كۈندۈزى قۇياش نۇرىدا قاقلىنىدۇ.

• ئۇلار ئادەتتە يالغۇز ياشايدۇ، ئەمما ئوزۇقلۇق كۆپ جايلاردا توپلىشىپ تۇرۇشىمۇ مۇمكىن.

• ئۇۋىسىنى ئادەتتە سۇ قىرغىقىدىكى قۇم يەرلەرگە ياكى لۆم-لۆم ئوت-چۆپلەر ئارىسىغا چۆكۈر كولاپ ياسايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• تىمساھلار تۇخۇم تۇغۇش ئارقىلىق كۆپىيىدۇ. چىشى تىمساھ بىر قېتىمدا 20 دىن 80 گىچە تۇخۇم تۇغىدۇ.

• تۇخۇمدىن چىققان تىمساھلارنىڭ جىنسى تاشقى مۇھىتنىڭ تېمپېراتۇرىسىغا باغلىق بولىدۇ.

• باشقا سۆرەلمە ھايۋانلارغا ئوخشىمايدىغان يېرى، چىشى تىمساھ تۇخۇمىنى ۋە كىچىك تىمساھلارنى مەلۇم مەزگىلگىچە قوغدايدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

• پايدىلىق تەرىپى: تىمساھلار ئېكولوگىيەلىك سىستېما (Ecosystem) ئىچىدە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلارنىڭ تېرىسى قىممەتلىك خۇرۇم مەھسۇلاتلىرىنى ياساشقا ئىشلىتىلىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: بەزى چوڭ تىپتىكى تىمساھلار ئىنسانلارغا ھۇجۇم قىلىپ، ھاياتىغا خەۋپ يەتكۈزىدۇ. شۇڭا ئۇلار ياشايدىغان رايونلاردا ئېھتىيات قىلىش زۆرۈر.

9. كۈشەندىسى

قۇرامىغا يەتكەن تىمساھلارنىڭ تەبىئەتتە كۈشەندىسى ئاز، ئەمما:

• كىچىك تىمساھلارنى چوڭ بېلىقلار، بۈركۈتلەر ۋە باشقا يىرتقۇچىلار يەپ كېتىدۇ.

• ئىنسانلار ئەڭ چوڭ خەتەر بولۇپ، ئوۋچىلىق ۋە ياشاش مۇھىتىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ئۇلارنىڭ سانىنى ئازايتىۋەتكەن.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• تىمساھ كۆز يېشى: تىمساھلار ئوزۇقلانغاندا كۆزىدىن سۇ چىقىرىدۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە پۇشمان قىلغانلىق ئەمەس، بەلكى كۆزىنى قوغداش ۋە ئارتۇقچە تۇزنى چىقىرىش ئۈچۈن بولىدۇ.

• بىئولوگىيەلىك كۆپ خىللىق (Biodiversity) جەھەتتە، دۇنيادا 20 دىن ئارتۇق تىمساھ تۈرى بار.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى : ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى : سۆرەلمە ھايۋانلار سىنىپى
纲 Class：爬行纲 Reptilia

تۈركۈم : تىمساھلار ئەترىتى
目 Order：鳄目 Crocodilia

ئائىلىسى : تىمساھلار ئائىلىسى
科 Family：鳄科 Crocodylidae

ئۇرۇقداش : 3 ئۇرۇقداش (ئاساسلىقلىرى)
属 Genus：鳄属 Crocodylus قاتارلىقلار

تۈر : 14 تۈر (پەقەت Crocodylidae ئائىلىسىدىلا)
种 Species：نىل تىمساھى، تۇزلۇق سۇ تىمساھى قاتارلىقلار