تەبىئەتنىڭ سىرلىق تۈن پەرىزاتى

پەرۋانە

1. «پەرۋانە» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

پەرۋانە بولسا قاپاق قاناتلىقلار ئەترىتىگە تەۋە بولغان، كۆپىنچە كېچىدە ھەرىكەت قىلىدىغان ھاشاراتتۇر. دۇنيادا پەرۋانىنىڭ 160,000 دىن ئارتۇق تۈرى بار بولۇپ، بۇ كېپىنەكلەر سانىنىڭ ئون ھەسسىسىگە توغرا كېلىدۇ. ئۇلار ئېكولوگىيىلىك سىستېمىدا چاڭلاشتۇرۇش ۋە ئوزۇقلۇق زەنجىرىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: پەرۋانە

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Lepidoptera (كەنجى ئەترىتى: Heterocera)

• ئېنگىلىزچە نامى: Moth

• ياپونچە ئاتىلىشى: 蛾 (Ga)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Güve / Gece kelebeği

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蛾 (é)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

پەرۋانىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى كېپىنەكلەرگە ئوخشاپ كەتسىمۇ، لېكىن ئۆزىگە خاس پەرقلىرى بار:

• مۈڭگۈزچىسى: كۆپىنچە پەرۋانىنىڭ مۈڭگۈزچىسى قۇش پېيىسىمان ياكى تۈكلۈك بولىدۇ.

• قاناتلىرى: قاناتلىرى كۆپىنچە قوڭۇر، كۈلرەڭ ياكى قارا رەڭدە بولۇپ، Camouflage (يوشۇرۇنۇش تۈسى) ئارقىلىق دۈشمەنلىرىدىن ساقلىنىدۇ.

• بەدەن قۇرۇلمىسى: بەدىنى كېپىنەكلەرگە قارىغاندا تۈكلۈك ۋە تومراق بولىدۇ.

• قونۇش شەكلى: دەم ئالغاندا قاناتلىرىنى يايغان ھالەتتە ياكى گۈمبەزسىمان يېپىپ ئولتۇرىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

پەرۋانە دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا دېگۈدەك ئۇچرايدۇ. جەنۇبىي قۇتۇپتىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە، ئورمانلىقلار، ئوتلاقلار، چۆل-جەزىرىلەر ۋە شەھەرلەردە ياشايدۇ. بولۇپمۇ تروپىك بەلۋاغ رايونلىرىدا پەرۋانە تۈرلىرى ئىنتايىن مول.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

پەرۋانىنىڭ ئوزۇقلىنىشى ئۇنىڭ يېتىلىش باسقۇچىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ:

• لىچىنكا باسقۇچىدا: پەرۋانە قۇرتلىرى ئاساسلىق ئۆسۈملۈك يوپۇرماقلىرى، غوللىرى ۋە بەزىدە رەختلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• قۇرامىغا يەتكەندە: كۆپىنچىسى گۈل شىرىسى، مېۋە شەربىتى ۋە سۇ بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. بەزى تۈرلىرىنىڭ ئېغىز ئەزاسى بولمايدۇ، ئۇلار لىچىنكا مەزگىلىدە توپلىغان ئېنېرگىيىسىگە تايىنىپ ياشايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

پەرۋانىلار ئاساسلىقى Nocturnal (كېچىدە ھەرىكەت قىلىدىغان) ھايۋانلاردۇر. ئۇلار كېچىدە سىرتقا چىقىپ ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ ۋە جۈپلىشىدۇ. كۈندۈزى دەرەخ پوستلاقلىرى، يوپۇرماق كەينى ياكى قاراڭغۇ بۇلۇڭلاردا يوشۇرۇنۇپ دەم ئالىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

پەرۋانە تولۇق ئۆزگىرىش قىلىدىغان ھاشارات بولۇپ، ئۇنىڭ ھاياتلىق مۇساپىسى تۆت باسقۇچتىن تەركىب تاپىدۇ:

1. تۇخۇم: ئادەتتە ئۆسۈملۈك يوپۇرماقلىرىغا قويۇلىدۇ.

2. لىچىنكا (قۇرت): تېز سۈرئەتتە ئوزۇقلىنىپ ئۆسىدۇ.

3. غوزا: قۇرت ئۆزىنىڭ ئەتراپىغا يىپەك ئوراپ غوزا تۇتىدۇ.

4. قۇرامىغا يەتكەن پەرۋانە: غوزىدىن چىقىپ ئۇچىدۇ. بۇ جەريان Metamorphosis (تەدرىجىي ئۆزگىرىش) دەپ ئاتىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىلىق تەرىپى: يىپەك قۇرتى پەرۋانىسى ئىنسانلارنى قىممەتلىك يىپەك بىلەن تەمىنلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، نۇرغۇن ئۆسۈملۈكلەرنىڭ Pollination (چاڭلىشىش) جەريانىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: بەزى پەرۋانە قۇرتلىرى زىرائەتلەرگە ۋە كىيىم-كېچەكلەرگە (مەسىلەن، يۇڭ رەختلەرگە) ئېغىر زىيان سالىدۇ.

9. كۈشەندىسى

پەرۋانىنىڭ تەبىئەتتە نۇرغۇن دۈشمەنلىرى بار. ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ كۈشەندىسى شەپەرەڭلەردۇر. بۇنىڭدىن باشقا، قۇشلار، كەسلەنچۈكلەر، ئۆمۈچۈكلەر ۋە بەزى كىچىك سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارمۇ پەرۋانە بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• پەرۋانىلار جۈپلىرىنى تېپىش ئۈچۈن Pheromones (فېرومون) دەپ ئاتىلىدىغان خىمىيىلىك پۇراق تارقىتىدۇ، ئەركەك پەرۋانىلار بىر نەچچە كىلومېتىر يىراقتىكى چىشى پەرۋانىنىڭ پۇرىقىنى سەزەلەيدۇ.

• ئۇلار ئاي نۇرى ۋە يۇلتۇز نۇرىغا تايىنىپ يۆنىلىش بەلگىلەيدىغان بولغاچقا، سۈنئىي چىراقلارغا ئالدىنىپ، چىراغ ئەتراپىدا ئايلىنىپ يۈرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

• تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى

  • 界 Kingdom： 动物界 Animalia

• تىپى: بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى

  • 门 Phylum： 节肢动物门 Arthropoda

• سىنىپى: ھاشاراتلار سىنىپى

  • 纲 Class： 昆虫纲 Insecta

• تۈركۈم: قاپاق قاناتلىقلار ئەترىتى

  • 目 Order： 鳞翅目 Lepidoptera

• كەنجى تۈركۈم: پەرۋانىلار (قەدىمكى تۈرگە ئايرىشتا)

  • 亚目 Suborder： 异角亚目 Heterocera