تەبىئەت ۋە جانلىقلار

كالا   1. «كالا» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى كالا ئىنسانلار تەرىپىدىن ئەڭ بۇرۇن كۆندۈرۈلگەن ۋە جەمئىيەت تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئوينىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇلار دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا گۆش،...

ئات     1. «ئات» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى ئات ئىنسانىيەت مەدىنىيىتى تەرەققىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان، كۈچلۈك، چاققان ۋە ئەقىللىق سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئاتلارنىڭ تەرەققىيات مۇساپىسى (Evolution) مىليونلىغان...

قوي 1. «قوي» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى قوي ئىنسانلار تەرىپىدىن ئەڭ بالدۇر كۆندۈرۈلگەن ۋە بېقىلغان، ئىقتىسادىي قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان سۈت ئەمگۈچى ئۆي ھايۋانلىرى (Domesticated animals) نىڭ...

توشقان 1. «توشقان» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى توشقان (Rabbit) دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ تارقالغان، يۇمشاق يۇڭلۇق، قۇلىقى ئۇزۇن، كىشىلەرگە ئىنتايىن تونۇشلۇق بولغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋان. ئۇلار چاققانلىقى،...

مۈشۈك 1. «مۈشۈك» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى مۈشۈك بولسا سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدىكى ئەڭ ئومۇملاشقان ئائىلە ھايۋانلىرىنىڭ بىرى. ئۇلار ئەپچىل گەۋدىسى، ئۆتكۈر سېزىش ئەزالىرى ۋە سۆيۈملۈك تاشقى...

مۇزلۇق دۇنياسىنىڭ پادىشاھى شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى   1. «شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى يەر شارىدىكى ئەڭ چوڭ قۇرۇقلۇق يىرتقۇچى ھايۋانلار (Carnivores) نىڭ بىرى...

كىرپە بولسا سىرتقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئۆزگىچە بولغان، پۈتۈن بەدىنى تىكەن بىلەن قاپلانغان كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋان (Mammal) دۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ئاستا ھەرىكىتى ۋە خەتەرگە يولۇققاندا يۆگىلىپ توپ بولۇۋالىدىغان ئالاھىدىلىكى بىلەن تونۇلغان. كىرپىلەر تەبىئەت دۇنياسىدا زىيانداش ھاشاراتلارنى يوقىتىشتا مۇھىم رول ئوينايدىغان پايدىلىق ھايۋانلار ھېسابلىنىدۇ.

تىيىن بولسا غاجىلىغۇچى ھايۋانلار (Rodents) ئائىلىسىگە تەۋە بولغان، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ تارقالغان ناھايىتى چاققان، ئەقىللىق ۋە سۆيۈملۈك بىر خىل كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇلار ئۆزىنىڭ قاپاققىنە تۈكلۈك قۇيرۇقى، تېز ھەرىكىتى ۋە ياڭاق يىغىش ئادىتى بىلەن كىشىلەرگە تونۇشلۇق. تىيىنلار ئورمانلىق ئېكولوگىيەسىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

كاۋلا (Koala) ئاۋسترالىيەگە خاس بولغان، دەرەختە ياشايدىغان ئۆسۈملۈك خورىغۇچى خالتىلىق ھايۋان (Marsupial) بولۇپ، ئۇ ئادەتتە «دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. گەرچە تاشقى كۆرۈنۈشى ئېيىققا ئوخشاپ كەتسىمۇ، ئەمما ئۇ ئېيىق ئائىلىسىگە كىرمەيدۇ. كاۋلا ئۆمرىنىڭ كۆپ قىسمىنى دەرەخ ئۈستىدە ئۇخلاش ۋە ئېۋكالىپت يوپۇرمىقى يېيىش بىلەن ئۆتكۈزىدىغان، ھەرىكىتى ئاستا، ئىنتايىن تىنچ ھايۋاندۇر.

شىمپەنزە (Chimpanzee) بولسا پىرىماتلار تۈركۈمى، ئادەمسمان مايمۇنلار ئائىلىسىگە تەۋە بولغان، يەر شارىدىكى ئەڭ ئەقىللىق ھايۋانلارنىڭ بىرىدۇر. ئۇلار ئىنسانلار بىلەن گېن جەھەتتە ئەڭ يېقىن تۇغقان دەپ قارىلىدۇ. شىمپەنزىلەر ئۆزىنىڭ مۇرەككەپ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى، ئالاقە قىلىش ئىقتىدارى ۋە ئەقىل-پاراسىتى (Intelligence) بىلەن دۇنياغا تونۇلغان.

تۈلكە بولسا سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى، ئىتسىمانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولغان، ئىنتايىن چاققان ۋە ئەقىللىق يىرتقۇچىلار (Predators) تۈرىدۇ. تۈلكىلەر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مەدەنىيەت ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىدا «ھىيلىگەرلىك» ۋە «زېرەكلىك» نىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. ئۇلار كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى ھايۋانلار بولۇپ، ماسلىشىشچانلىقى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغاچقا، تۈرلۈك تەبىئىي مۇھىتلاردا ياشىيالايدۇ.

بۆرە سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدىكى ئەڭ تونۇلغان، ئەقىللىق ۋە ئىجتىمائىي ياشاش ئىقتىدارى يۇقىرى بولغان يىرتقۇچى ھايۋانلارنىڭ بىرى. ئۇلار ئىتسىمانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، مىڭلىغان يىللاردىن بۇيان ئىنسانلارنىڭ مەدەنىيىتى، ئەدەبىياتى ۋە ئەپسانىلىرىدە مۇھىم ئورۇن تۇتۇپ كەلگەن. بۆرە ئۆزىنىڭ كوللېكتىپ ھەمكارلىشىش روھى ۋە چىدامچانلىقى بىلەن داڭلىق.

كېنگۇرۇ (Kangaroo) دۇنيادىكى ئەڭ ئۆزگىچە سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى ئاۋسترالىيە قىتئەسىگە خاس خالتىلىق ھايۋانلار (Marsupials) تۈرىگە كىرىدۇ. كېنگۇرۇ ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ئارقا پۇتلىرى، سەكرەش ماھارىتى ۋە قورسىقىدىكى بالىسىنى باقىدىغان خالتىسى بىلەن دۇنياغا تونۇلغان. ئۇ ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت بەلگىسىدە ئورۇن ئالغان بولۇپ، بۇ دۆلەتنىڭ مەدەنىيىتى ۋە تەبىئىيىتىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر.

تاغىل ئات (زېبرا) ھەققىدە ئەتراپلىق چۈشەنچە 1. « تاغىل ئات ( زېبرا ) » نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى   تاغىل ئات ئافرىقا قىتئەسىگە خاس بولغان، ئۆزىگە خاس ئاق-قارا...

تۆگە — چۆل-جەزىرىلەردە ياشاشقا ئىنتايىن ماسلاشقان، ئۆزگىچە جىسمانىي قۇرۇلمىسى بىلەن تونۇلغان چوڭ تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇ ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بۇيان ئىنسانلار تەرىپىدىن يۈك توشۇش ۋە قاتناش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكى ئۈچۈن «چۆل كېمىسى» (Desert Ship) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تۆگىلەر قۇملۇقتىكى قاتتىق ئىسسىققا، سۇسىزلىققا ۋە ئوزۇقلۇق كەمچىل بولۇشتەك ناچار شارائىتلارغا چىدامچانلىقى بىلەن باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.

ئېيىق دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك قۇرۇقلۇق يىرتقۇچى ھايۋانلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار ئەقىللىقلىقى، زور جىسمانىي كۈچى ۋە ھەرخىل تەبىئىي مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارى بىلەن تونۇلغان. ئېيىقلار سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا سەككىز خىل ئاساسلىق تۈرى مەۋجۇت. ئۇلار ئادەتتە يالغۇز ياشايدىغان ھايۋانلار بولسىمۇ، ئەمما ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

يىلپىز دۇنيادىكى ئەڭ چاققان، كۈچلۈك ۋە سىرلىق يىرتقۇچى (Predator) ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، مۈشۈك ئائىلىسىگە تەۋە. ئۇ ئۆزىنىڭ تېزلىكى، دەرەخكە يامىشىش ماھارىتى ۋە ئۆزگىچە تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن داڭلىق. يىلپىز تەبىئەتتىكى ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

چوڭ مۈشۈكئېيىق (Giant Panda) دۇنيادىكى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان ۋە قىممەتلىك ياۋايى ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ جۇڭگونىڭ «دۆلەت گۆھىرى» دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ يۇمىلاق تاشقى كۆرۈنۈشى، ئاق-قارا رەڭلىك يۇڭى ۋە ئادەتتىن تاشقىرى سۆيۈملۈك ھەرىكەتلىرى بىلەن پۈتۈن دۇنيا خەلقىنىڭ قىزغىن ياقتۇرۇشىغا ئېرىشكەن. گەرچە ئۇ يىرتقۇچ ھايۋانلار تۈركىمىگە كىرسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن مەزگىللىك تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىدا ئاساسلىق ئوزۇقلىقىنى بامبۇكقا ئۆزگەرتكەن. بۈگۈنكى كۈندە چوڭ مۈشۈكئېيىق دۇنيا ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش فوندى (WWF) نىڭ سىمۋولى بولۇپ، تەبىئەتنى قوغداشنىڭ يەرشارىۋى بەلگىسى ھېسابلىنىدۇ.

يولۋاس — مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك يىرتقۇچ ھايۋان بولۇپ، ئاسىيا قىتئەسىگە خاس تۈردۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك تاشقى كۆرۈنۈشى، كۈچلۈك مۇسكۇللىرى ۋە ئۆزگىچە سىزىقچىلىرى بىلەن تونۇلغان. تەبىئەت دۇنياسىدا ئۇ يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ ئەڭ چوققىسىدا تۇرىدىغان ئەڭ كۈچلۈك يىرتقۇچ (Apex Predator) ھېسابلىنىدۇ. يولۋاسلار كۆپىنچە «ئورمان شاھى» دەپ تەرىپلىنىدۇ ۋە نۇرغۇنلىغان خەلقلەرنىڭ (جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ) ئەپسانە-رىۋايەتلىرىدە كۈچ، قۇدرەت ۋە باتۇرلۇقنىڭ سىمۋولى قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ.

شىر — مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ۋە ھەيۋەتلىك ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، تارىختىن بۇيان ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىدە «ھايۋاناتلار پادىشاھى» دەپ تەرىپلىنىپ كەلگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك تاشقى كۆرۈنۈشى، كۈچلۈك مۇسكۇللىرى ۋە ئۆزگىچە ئىجتىمائىي تۇرمۇش شەكلى بىلەن داڭلىق. شىرلار ئادەتتە ئافرىقا قىتئەسىدىكى كەڭ ئوتلاقلاردا ۋە ھىندىستاننىڭ مەلۇم رايونلىرىدا ياشايدۇ. ئۇلار كۈچ-قۇدرەت، ھۆكۈمرانلىق ۋە باتۇرلۇقنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە دۆلەت گېربلىرىدىن تارتىپ، ئەدەبىيات-سەنئەت ئەسەرلىرىگىچە كەڭ ئورۇن ئالغان.

بېگېموت قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدە، پىل ۋە كەركىداندىن قالسىلا ئۈچىنچى چوڭ ھايۋان ھېسابلىنىدۇ. گەرچە تاشقى كۆرۈنۈشى يوغان، ھەرىكىتى ئاستا كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ ئىنتايىن خەتەرلىك ۋە ھەرىكىتى چاققان ھايۋاندۇر. بېگېموتلار ئاساسەن ئافرىقا قىتئەسىدىكى دەريا ۋە كۆللەردە ياشايدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاياتى سۇ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. «يېرىم سۇدا ياشايدىغان» (Semi-aquatic) بۇ ھايۋانلار كۈندۈزى سۇ ئىچىدە سالقىنداپ، كېچىسى قۇرۇقلۇققا چىقىپ ئوزۇقلىنىدۇ. گەرچە ئۇلار ئوتخور بولسىمۇ، ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، ياۋايى تەبىئەتتىكى ئەڭ ۋەھشىي ھايۋانلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ.