شىمپەنزەنىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

شىمپەنزە (Chimpanzee) بولسا پىرىماتلار تۈركۈمى، ئادەمسمان مايمۇنلار ئائىلىسىگە تەۋە بولغان، يەر شارىدىكى ئەڭ ئەقىللىق ھايۋانلارنىڭ بىرىدۇر. ئۇلار ئىنسانلار بىلەن گېن جەھەتتە ئەڭ يېقىن تۇغقان دەپ قارىلىدۇ. شىمپەنزىلەر ئۆزىنىڭ مۇرەككەپ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى، ئالاقە قىلىش ئىقتىدارى ۋە ئەقىل-پاراسىتى (Intelligence) بىلەن دۇنياغا تونۇلغان.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: شىمپەنزە
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Pan troglodytes
• ئېنگىلىزچە نامى: Chimpanzee
• ياپونچە ئاتىلىشى: チンパンジー (Chinpanjī)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Şempanze
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 黑猩猩 (Hēixīngxīng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

شىمپەنزەنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى كىشىنى جەلپ قىلىدىغان ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• تۈكلىرى: پۈتۈن بەدىنى قېنىق قارا ياكى قوڭۇر تۈكلەر بىلەن قاپلانغان، ئەمما يۈزى، قول ئالقىنى ۋە پۇت تاپانلىرىدا تۈك بولمايدۇ.
• قول ۋە پۇتلىرى: ئالدى پۇتلىرى (قوللىرى) ئارقا پۇتلىرىغا قارىغاندا ئۇزۇن بولۇپ، دەرەخكە چىقىشقا ئىنتايىن ماسلاشقان. باش بارمىقى باشقا بارماقلىرىغا قارشى تۇرالايدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ نەرسىلەرنى چىڭ تۇتۇشىغا ياردەم بېرىدۇ.
• يۈز قىسمى: يۈزى ئوچۇق رەڭدە بولۇپ، ياشىنىپ قالغاندا تېرىسى قارىيىشقا باشلايدۇ. قۇلاقلىرى چوڭ ۋە گەۋدىلىك بولىدۇ.
• قۇيرۇقى: شىمپەنزىلەرنىڭ قۇيرۇقى بولمايدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ باشقا مايمۇنلاردىن پەرقىدۇر.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

شىمپەنزىلەر ئاساسلىقى ئافرىقا قىتئەسىگە تارقالغان. ئۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

• ئوتتۇرا ۋە غەربىي ئافرىقىدىكى ئىسسىق بەلۋاغ يامغۇرلۇق ئورمانلىرى.
• تاغلىق ئورمانلار ۋە سۇباتروپىك بەلۋاغ ئورمانلىرى.
• ساۋاننا (ئوتلاق) رايونلىرىنىڭ بىر قىسمى.
  ھازىر شىمالىي سېنېگالدىن تارتىپ تانزانىيە ۋە گابونغىچە بولغان كەڭ زېمىنلاردا ئۇچرايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

شىمپەنزىلەر ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋاناتلار بىلەن ئوزۇقلىنىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش تىزىملىكى ئىنتايىن مول:

• مېۋە-چېۋىلەر: ئوزۇقلىنىشىنىڭ 60% تىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلىدۇ.
• ئۆسۈملۈكلەر: يوپۇرماق، دەرەخ پوستى ۋە ئۇرۇقلار.
• ھاشاراتلار: چۆمۈلە ۋە چۈمۈلىخورلارنى يېيىشنى ياخشى كۆرىدۇ.
• گۆش: ئۇلار بەزىدە كىچىك تىپتىكى مايمۇنلارنى ياكى بۆكەنلەرنى تۇتۇپ يەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

شىمپەنزىلەر ناھايىتى ئىجتىمائىي ھايۋانلاردۇر:

• توپلىشىپ ياشاش: ئۇلار 15 تىن 150 كىچە بولغان چوڭ توپلاردا ياشايدۇ، ئەمما ئادەتتە كىچىك گۇرۇپپىلارغا بۆلۈنۈپ ھەرىكەت قىلىدۇ.
• ئۇۋا تۇتۇش: ھەر كۈنى كەچتە دەرەخ ئۈستىدە شاخلار ۋە يوپۇرماقلاردىن يېڭى ئۇۋا ياساپ ئۇخلايدۇ. بۇ ئۇلارنى يەر يۈزىدىكى يىرتقۇچىلاردىن قوغدايدۇ.
• قورال ئىشلىتىش: شىمپەنزىلەر دەرەخ شېخى ياكى تاشنى قورال (Tool) سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، چۆمۈلە تۇتۇش ياكى قاتتىق پوستلۇق مېۋىلەرنى چېقىش ئىقتىدارىغا ئىگە.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• بالا ھامىلىدارلىق مەزگىلى: تەخمىنەن 8 ئاي ئەتراپىدا بولىدۇ.
• بالا سانى: ئادەتتە بىر قېتىمدا بىرلا بالا تۇغىدۇ، قوشكېزەكلەر ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدۇ.
• پەرۋىش قىلىش: ياش شىمپەنزىلەر 3-5 ياشقىچە ئانىسىنىڭ سۈتى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ۋە ئۇزۇن يىللارغىچە ئانىسىنىڭ قېشىدا ياشاپ ياشاش ماھارەتلىرىنى ئۆگىنىدۇ.
• بالىغەتكە يېتىش: 10 ياشتىن 15 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا كۆپىيىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

شىمپەنزىلەر بىلەن ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن قويۇق مۇناسىۋەت بار:

• گېن ئوخشاشلىقى: شىمپەنزىلەر بىلەن ئىنسانلارنىڭ DNA (دىنئان) سېلىشتۇرمىسى 98% تىن ئارتۇق ئوخشاشلىققا ئىگە.
• تەتقىقات: ئىنسانلارنىڭ پىسخىكىسى، تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارى ۋە كېسەللىكلىرىنى تەتقىق قىلىشتا شىمپەنزىلەر مۇھىم رول ئوينايدۇ.
• زىيانلىق تەرەپلىرى: ئەگەر قوزغالسا ياكى تەھدىتكە ئۇچرىسا، ئىنسانلارغا ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن، ئۇلارنىڭ كۈچى ئىنسانلاردىن نەچچە ھەسسە يۇقىرى.

9. كۈشەندىسى

تەبىئەت دۇنياسىدا شىمپەنزەنىڭ ئاساسلىق كۈشەندىلىرى:

• لۋىرس (Leopard): ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ تەبىئىي دۈشمىنىدۇر.
• ئىنسانلار: ئورمانلارنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە قانۇنسىز ئوۋچىلىق شىمپەنزىلەرنىڭ سانىنى ئازايتىۋەتكەن. شۇڭلاشقا ئۇلار يوقىلىش (Extinction) گىردابىغا بېرىپ قالغان تۈرلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• شىمپەنزىلەرنىڭ ئۆزىگە خاس يۈز ئىپادىلىرى بولۇپ، ئۇلار خۇشاللىق، غەزەپ ۋە قورقۇنچنى ئىپادىلىيەلەيدۇ.
• ئۇلار بىر-بىرىنىڭ تۈكلىرىنى تازىلاپ بېرىش ئارقىلىق ئىجتىمائىي رىشتىنى كۈچەيتىدۇ.
• بەزى شىمپەنزىلەر ئىنسانلارنىڭ ئىشارەت تىلىنى ئۆگىنىپ، ئاددىي ئالاقە قىلالىغان.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

كەنجى سىنىپى: ھەقىقىي ھايۋانلار كەنجى سىنىپى
亚纲 Subclass：真兽亚纲 Eutheria

تۈركۈم: پىرىماتلار (Primates) ئەترىتى
目 Order：灵长目 Primates

ئائىلىسى: ئادەمسمان مايمۇنلار ئائىلىسى
科 Family：人科 Hominidae

ئۇرۇقداش: شىمپەنزە ئۇرۇقدىشى
属 Genus：黑猩猩属 Pan

تۈر: شىمپەنزە
种 Species：黑猩猩 Pan troglodytes