«تۈلكە» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

تۈلكە بولسا سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى، ئىتسىمانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولغان، ئىنتايىن چاققان ۋە ئەقىللىق يىرتقۇچىلار (Predators) تۈرىدۇ. تۈلكىلەر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مەدەنىيەت ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىدا «ھىيلىگەرلىك» ۋە «زېرەكلىك» نىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. ئۇلار كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى ھايۋانلار بولۇپ، ماسلىشىشچانلىقى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغاچقا، تۈرلۈك تەبىئىي مۇھىتلاردا ياشىيالايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: تۈلكە
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Vulpes
• ئېنگىلىزچە نامى: Fox
• ياپونچە ئاتىلىشى: 狐 (Kitsune)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Tilki
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 狐狸 (Húlí)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

تۈلكىلەرنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتىغا قاراپ سەل پەرقلىنىدۇ، ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• قۇيرۇقى: تۈلكىنىڭ ئەڭ روشەن بەلگىسى ئۇنىڭ يۇڭلۇق ۋە ئۇزۇن قۇيرۇقى (Bushy tail) بولۇپ، ئۇ يۈگۈرگەندە بەدەن تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ۋە قىشتا ئۇخلىغاندا بەدەننى ئىسسىتىش رولىنى ئوينايدۇ.
• يۈز قىسمى: تۇمشۇقى ئۇچلۇق، قۇلاقلىرى تىك ۋە چوڭ بولىدۇ. بۇ ئۇلارنىڭ ئاڭلاش قابىلىيىتىنى ئىنتايىن يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
• كۆزى: مۈشۈككە ئوخشاش تىك كۆز قارىچۇقىغا ئىگە بولۇپ، كېچىدە كۆرۈش قابىلىيىتى ئىنتايىن كۈچلۈك.
• يۇڭى: تۈرىگە قاراپ قىزىل، ئاق، كۈلرەڭ ياكى قارا رەڭلەردە بولىدۇ. مەسىلەن، قۇتۇپ تۈلكىسى قىشتا ئاق، يازدا كۈلرەڭ بولۇپ ئۆزگىرىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

تۈلكىلەر دۇنيادىكى ئەڭ كەڭ تارقالغان ھايۋانلارنىڭ بىرىدۇر.

• تارقىلىشى: شىمالىي قۇتۇپتىن تارتىپ شىمالىي ئامېرىكا، ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقىنىڭ شىمالىي قىسمىغىچە بولغان كەڭ رايونلاردا ئۇچرايدۇ.
• ماكانى: ئۇلار ئورمانلىق، چۆللۈك، تاغلىق، سازلىق ۋە ھەتتا ئىنسانلار ياشايدىغان شەھەر ئەتراپىدىمۇ ياشىيالايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

تۈلكىلەر تۈر جەھەتتىن ھەممىنى يەيدىغان (Omnivorous) ھايۋانلار تۈرىگە كىرىدۇ.

• ئاساسلىق ئوزۇقى چاشقان، توشقان، قۇشلار ۋە ئۇلارنىڭ تۇخۇملىرىدۇر.
• شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ھەرخىل ھاشارەتلەر، قۇرت-قوڭغۇزلار ۋە مېۋە-چېۋىلەرنىمۇ (مەسىلەن، ئۈزۈم، بۆلجۈرگەن) ئىنتايىن ياقتۇرۇپ يەيدۇ.
• ئوزۇق چەكلىك بولغاندا، ئۆلەكسەلەرنىمۇ يېيىشى مۇمكىن.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

تۈلكىلەر ئادەتتە يالغۇز ياشاشنى ياخشى كۆرىدۇ.

• ئۇۋىسى: تۈلكىلەر يەر ئاستىدا ئۆزى كولىغان ياكى باشقا ھايۋانلار تاشلاپ كەتكەن ئۇۋا (Den) ئىچىدە ياشايدۇ. ئۇۋىنىڭ ئادەتتە بىر قانچە چىقىش ئېغىزى بولۇپ، خەتەردىن ساقلىنىشقا قولايلىق قىلىپ ياسىلىدۇ.
• تۈلكىلەر ئىنتايىن سەزگۈر بولۇپ، يوشۇرۇنۇشقا ۋە ئىزىنى يوقىتىشقا ناھايىتى ئۇستا.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

تۈلكىلەر يىلىغا بىر قېتىم كۆپىيىدۇ.

• مەزگىلى: ئادەتتە قىش پەسلىنىڭ ئاخىرى جۈپلىشىدۇ.
• كۈچۈكلىشى: بوغازلىق مەزگىلى 50 كۈن ئەتراپىدا بولۇپ، بىر قېتىمدا 4 تىن 6 گىچە كۈچۈك تۇغىدۇ.
• ئاتا-ئانىسى بىرلىكتە كۈچۈكلىرىنى بېقىپ چوڭ قىلىدۇ، ياز ئاخىرىغا بارغاندا كۈچۈكلەر مۇستەقىل ياشاشقا باشلايدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

• پايدىسى: دېھقانچىلىق رايونلىرىدا زىيانداش چاشقانلارنى كۆپ تۇتۇپ بېرىش ئارقىلىق، زىرائەتلەرنى قوغداشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.
• زىيىنى: بەزىدە ئۆي قۇشلىرىغا (توخۇ، ئۆردەك) ھۇجۇم قىلىپ، چارۋىچىلىققا زىيان سېلىشى مۇمكىن. شۇنداقلا، قۇتۇت كېسىلىگە ئوخشاش بەزى كېسەللىكلەرنى تارقىتىش خەۋپى بار.
• تېرە-يۇڭى: تۈلكە يۇڭى قىممەتلىك بولغاچقا، ئۇزۇن زامانلاردىن بېرى ئوۋچىلىق نىشانى بولۇپ كەلگەن.

9. كۈشەندىسى

تۈلكىنىڭ تەبىئەتتىكى ئاساسلىق كۈشەندىلىرى بۆرە، يىلپىز، ئېيىق ۋە بۈركۈت قاتارلىق چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچىلار بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ ئوۋچىلىقىمۇ ئۇلارنىڭ سانىغا چوڭ تەسىر كۆرسىتىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• تۈلكىلەر يەر شارىنىڭ ماگنىت مەيدانىنى سېزىش ئارقىلىق، قار ئاستىدىكى ئوۋلىرىنىڭ ئورنىنى ئېنىق تاپالايدۇ.
• دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك تۈلكە «فېننېك تۈلكىسى» (Fennec Fox) بولۇپ، ئۇنىڭ چوڭلۇقى مۈشۈكتىنمۇ كىچىك، قۇلىقى بولسا ئىنتايىن چوڭ بولىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر (Mammals) سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: يىرتقۇچىلار ئەترىتى
目 Order：食肉目 Carnivora

ئائىلىسى: ئىتسىمانلار ئائىلىسى
科 Family：犬科 Canidae

ئۇرۇقداش: تۈلكە ئۇرۇقدىشى
属 Genus：狐属 Vulpes

تۈر: قىزيل تۈلكە (ۋە باشقا 12 ئەتراپىدا تۈر)
种 Species：赤狐 Vulpes vulpes (ۋە باشقىلار)