يىلپىز

1. « يىلپىز » نىڭ تونۇشتۇرۇلۇشى

يىلپىز دۇنيادىكى ئەڭ چاققان، كۈچلۈك ۋە سىرلىق يىرتقۇچى (Predator) ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، مۈشۈك ئائىلىسىگە تەۋە. ئۇ ئۆزىنىڭ تېزلىكى، دەرەخكە يامىشىش ماھارىتى ۋە ئۆزگىچە تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن داڭلىق. يىلپىز تەبىئەتتىكى ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: يىلپىز
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Panthera pardus
• ئېنگىلىزچە نامى: Leopard
• ياپونچە ئاتىلىشى: ヒョウ (Hyō)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Pars / Leopar
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 豹 (Bào)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

يىلپىزنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى تولىمۇ جەلپكار بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• تېرىسى ۋە داغلىرى: يىلپىزنىڭ تېرىسى ئادەتتە سېرىق ياكى ئالتۇن رەڭدە بولۇپ، ئۈستىدە «گۈل» شەكلىدىكى قارا داغلار بولىدۇ. بۇ داغلار ئۇنىڭ يوشۇرۇنۇش (Camouflage) ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ.
• بەدەن قۇرۇلمىسى: ئۇنىڭ بەدىنى ئىنتايىن تولغان ۋە مۇسكۇللۇق بولۇپ، ئېلاستىكىلىقى يۇقىرى.
• قۇيرۇقى: ئۇزۇن قۇيرۇقى دەرەخكە ياماشقاندا ياكى تېز يۈگۈرگەندە بەدەن تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشقا ياردەم بېرىدۇ.
• تىرناق ۋە چىشلىرى: ئۆتكۈر تىرناقلىرىنى ئېھتىياج چۈشكەندە چىقىرىپ ئىشلىتەلەيدۇ، چىشلىرى ئوۋنى تۇتۇش ۋە پارچىلاشقا ماسلاشقان.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

يىلپىز دۇنيادىكى تارقىلىش دائىرىسى ئەڭ كەڭ بولغان چوڭ تىپتىكى مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ھايۋاندۇر.

• ئافرىقا قىتئەسى: ئافرىقىنىڭ سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى كۆپ قىسىم رايونلاردا ئۇچرايدۇ.
• ئاسىيا قىتئەسى: ئوتتۇرا شەرق، ھىندىستان، جۇڭگو ۋە رۇسىيەنىڭ يىراق شەرق رايونلىرىدا ياشايدۇ.
• ياشاش مۇھىتى: يىلپىز قارلىق تاغلار، قويۇق ئورمانلار، چۆل-جەزىرىلەر ۋە ئوتلاقلارغا ماسلىشىپ ياشاۋېرىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

يىلپىز ساپ گۆشخور ھايۋان بولۇپ، ئۇ ئىنتايىن ماھىر ئوۋچىدۇر.

• ئوۋ تۈرلىرى: كىيىك، بۆكەن، ياۋا توڭگۇز، مايمۇن ۋە بەزىدە چوڭ تىپتىكى قۇشلارنى ئوۋلايدۇ.
• ئوۋلاش ئۇسۇلى: ئۇ ئوۋىغا ئاستا بېسىپ يېقىنلىشىپ، تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىدۇ.
• يېمەكلىكنى ساقلاش: يىلپىز ئۆزى تۇتقان ئوۋنى باشقا يىرتقۇچىلاردىن قوغداش ئۈچۈن، دەرەخنىڭ ئۈستىگە سۆرىەپ چىقىپ كېتىش ئادىتىگە ئىگە.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

يىلپىزلار ئاساسەن يالغۇز ياشىغۇچى (Solitary) ھايۋانلاردۇر.

• ھەرىكەت ۋاقتى: ئۇلار كۆپىنچە كېچىلىك (Nocturnal) ھايۋانلار بولۇپ، كۈندۈزى دەرەخ شاخلىرىدا ياكى غارلاردا دەم ئالىدۇ.
• تېررىتورىيە: ھەر بىر يىلپىزنىڭ ئۆزىگە خاس ياشاش دائىرىسى بولىدۇ ۋە ئۇنى سۈيدۈك ياكى دەرەختىكى تىرناق ئىزلىرى ئارقىلىق بەلگە قىلىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• ھامىلىدارلىق مەزگىلى: يىلپىزنىڭ ھامىلىدارلىق ۋاقتى تەخمىنەن 90 كۈندىن 100 كۈنگىچە بولىدۇ.
• بالىلىرى: بىر قېتىمدا ئادەتتە 2 دىن 4 كىچە بالا تۇغىدۇ. كىچىك يىلپىزلار تەخمىنەن ئىككى يىلغىچە ئانىسى بىلەن بىللە ياشاپ، ئوۋ ئوۋلاشنى ئۆگىنىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

• مەدەنىيەتتە: نۇرغۇن مەدەنىيەتلەردە يىلپىز كۈچ، غەيرەت ۋە چاققانلىقنىڭ سىمۋولى دەپ قارىلىدۇ.
• خەۋپ-خەتەر: يىلپىزلارنىڭ ياشاش مۇھىتىنىڭ تارىيىشى ۋە قانۇنسىز ئوۋلىنىشى سەۋەبىدىن، ئۇلار خەتەر ئاستىدىكى (Endangered) تۈرلەر قاتارىغا كىرىپ قالماقتا. ئىنسانلار بىلەن بولغان توقۇنۇش كۆپىنچە چارۋىلارغا ھۇجۇم قىلىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.

9. كۈشەندىسى

يىلپىزنىڭ تەبىئەتتە ئاساسلىق كۈشەندىلىرى شىر، يولبارس ۋە سىرتلانلار بولۇپ، بۇلار كۆپىنچە يىلپىزنىڭ ئوۋىنى تارتىۋالىدۇ ياكى بالىلىرىغا خەۋپ يەتكۈزىدۇ. ئەلۋەتتە، ئەڭ چوڭ خەۋپ يەنىلا ئىنسانلارنىڭ پائالىيىتىدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• يىلپىز سۇ ئۈزۈشكە ئىنتايىن ماھىر.
• «قارا يىلپىز» ئەسلىدە ئايرىم تۈر ئەمەس، بەلكى بەدىنىدە پىگمېنت ئۆزگىرىشى بولغان ئادەتتىكى يىلپىزدۇر.
• يىلپىز ئۆز بەدەن ئېغىرلىقىدىن ئۈچ ھەسسە ئېغىر كېلىدىغان ئوۋنى دەرەخكە ئېلىپ چىقالايدۇ.

11. يىلپىزنىڭ داڭلىق كەنجى تۈرلىرى

يىلپىزنىڭ ياشاش مۇھىتىغا قاراپ بىر قانچە مۇھىم كەنجى تۈرلىرى بار:

• ئامۇر يىلپىزى (Amur Leopard): دۇنيادىكى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان، يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان يىلپىز تۈرى بولۇپ، ئاساسەن رۇسىيە ۋە جۇڭگونىڭ شىمالىي قىسىملىرىدا ياشايدۇ.
• ھىندىستان يىلپىزى: ھىندىستان ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى دۆلەتلەردە كەڭ تارقالغان.
• پارس يىلپىزى: ئاساسەن ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئىران ئەتراپىدا ئۇچرايدۇ.

12. يىلپىز، چىتا ۋە ياگۇارنىڭ پەرقى

نۇرغۇن كىشىلەر بۇ ئۈچ ھايۋاننى ئارىلاشتۇرۇپ قويىدۇ. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق پەرقى:

• داغلىرى: يىلپىزنىڭ داغلىرى گۈل شەكلىدە، ئىچى بوش بولىدۇ. ياگۇارنىڭ (Jaguar) گۈل شەكلىدىكى داغلىرىنىڭ ئىچىدە كىچىك قارا چېكىت بولىدۇ. چىتا (Cheetah) نىڭ بولسا پۈتۈنلەي تۇتاش كىچىك قارا چېكىتلىرى بولىدۇ.

• يۈز قۇرۇلمىسى: چىتانىڭ كۆزىدىن ئاغزىغىچە سوزۇلغان قارا «كۆز يېشى سىزىقى» بولىدۇ، يىلپىزدا بۇنداق سىزىق بولمايدۇ.

13. ھازىرقى ھالىتى ۋە قوغداش ئەھۋالى

يىلپىز ھازىر خەلقئارا تەبىئەتنى قوغداش ئىتتىپاقى (IUCN) تەرىپىدىن «تەھدىتكە ئۇچراۋاتقان» تۈرلەر تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن.

• ئاساسلىق خەتەر: ئورمانلارنىڭ كېسىلىشى، قانۇنسىز تېرە سودىسى ۋە ئوزۇقلۇق زەنجىرىنىڭ بۇزۇلۇشى.
• قوغداش تەدبىرلىرى: نۇرغۇن دۆلەتلەردە يىلپىزنى ئوۋلاش جىنايەت دەپ بېكىتىلگەن ۋە تەبىئىي قورۇقچىلىق رايونلىرى تەسىس قىلىنغان.

14. يىلپىزنىڭ جىسمانىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچلىرى (قىسقا سانلىق مەلۇمات):

• سەكرەش ئىقتىدارى: بىر سەكرىگەندە تۈز سىزىق بويىچە 6 مېتىرغىچە، ئېگىزلىككە 3 مېتىرغىچە سەكرىيەلەيدۇ.
• تېزلىكى: سائىتىگە 58 كىلومېتىر تېزلىك بىلەن يۈگۈرەلەيدۇ.
• ئۆمرى: ياۋايى ھالەتتە ئادەتتە 12 يىلدىن 17 يىلغىچە ياشايدۇ.

ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: گۆشخورلار ئەترىتى
目 Order：食肉目 Carnivora

ئائىلىسى: مۈشۈك ئائىلىسى
科 Family：猫科 Felidae

ئۇرۇقداش: يولبارس ئۇرۇقدىشى
属 Genus：豹属 Panthera

تۈر: يىلپىز
种 Species：豹 P. pardus