تۆمۈر تۇمشۇق

1. «تۆمۈر تۇمشۇق» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

تۆمۈر تۇمشۇق (Woodpecker) ئورمانلىقنىڭ ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغان قۇش بولۇپ، ئۇ ئادەتتە «ئورمان دوختۇرى» (Forest doctor) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ قۇشلار دەرەخ غولىنى تۇمشۇقى بىلەن تاشلاپ، ئىچىدىكى زىيانداش ھاشاراتلارنى تېپىپ يېيىش ئارقىلىق دەرەخلەرنىڭ ساغلام ئۆسۈشىگە ياردەم بېرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئۆزگىچە تۇمشۇق قۇرۇلمىسى ۋە ياشاش ئادىتى تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئاجايىپ مۆجىزىلەرنىڭ بىرىدۇر.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: تۆمۈر تۇمشۇق (ياكى ياغاچچى قۇش)

• لاتىنچە نامى: Picidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Woodpecker

• ياپونچە ئاتىلىشى: キツツキ (Kitsutsuki)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Ağaçkakan

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 啄木鸟 (Zhuómùniǎo)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

تۆمۈر تۇمشۇقنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇنىڭ دەرەخ چوقۇش ئادىتىگە ماسلاشقان بولىدۇ:

• تۇمشۇقى: ئىنتايىن قاتتىق، ئۇچلۇق ۋە كۈچلۈك بولۇپ، خۇددى بۇرغىغا ئوخشاش ياغاچلارنى ئاسانلا تېشەلەيدۇ.

• باش سۆڭەك قۇرۇلمىسى (Skull structure): ئۇلارنىڭ مېڭىسى ئىنتايىن ئالاھىدە قوغداش قۇرۇلمىسىغا ئىگە بولۇپ، دەرەخنى قاتتىق چوقۇغاندا مېڭىسىنىڭ زەخىملىنىشىدىن ساقلايدۇ.

• تىلى: تىلى ئىنتايىن ئۇزۇن بولۇپ، ئۇچىدا تىكەنچە ياكى يېپىشقاق سۇيۇقلۇق بولىدۇ. بۇ دەرەخ تۆشۈكىدىكى ھاشاراتلارنى تارتىپ چىقىرىشقا قولايلىق يارىتىدۇ.

• پۇتى: كۆپىنچە تۈرلىرىنىڭ پۇت بارماقلىرى «X» شەكىللىك (ئىككىسى ئالدىغا، ئىككىسى كەينىگە) بولۇپ، دەرەخ غولىدا مەھكەم تۇرالايدۇ.

• قۇيرۇقى: قۇيرۇق پېيى قاتتىق بولۇپ، دەرەخ ئۈستىدە تۇرغاندا تىرەكلىك رولىنى ئوينايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

تۆمۈر تۇمشۇقلار ئاۋسترالىيە، يېڭى گۋىنىيە، يېڭى زېلاندىيە ۋە قۇتۇپ رايونلىرىدىن باشقا دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا دېگۈدەك ئۇچرايدۇ. ئۇلار ئاساسلىقى ئورمانلىقلار، باغچىلار ۋە دەرەخزارلىقلاردا ياشايدۇ. دۇنيادا جەمئىي 200 دىن ئارتۇق تۈرى باردۇر.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

تۆمۈر تۇمشۇق ئاساسلىق زۆجەي (Lepidoptera) ۋە باشقا دەرەخ زىيانداش ھاشاراتلىرىنىڭ لىچىنكىلىرى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• ئۇلار دەرەخ غولىنى تىڭشاش ئارقىلىق ئىچىدىكى ھاشاراتلارنىڭ ئورنىنى بېكىتىدۇ.

• بەزى تۈرلىرى مېۋە-چىۋە، ئۇرۇق ۋە دەرەخ شىرنىلىرىنىمۇ ئىستېمال قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

تۆمۈر تۇمشۇقلار ئاساسلىقى دەرەخ غولىنى كاۋاك قىلىپ تېشىپ ئۇۋا ياسايدۇ. ئۇلار ھەر يىلى يېڭى ئۇۋا ياساشنى ياخشى كۆرىدۇ، كونا ئۇۋىلىرى بولسا باشقا قۇشلار ياكى كىچىك ھايۋانلارنىڭ ماكانىغا ئايلىنىدۇ. بۇ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇلار ئېكولوگىيەلىك سىستېما (Ecosystem) ئۈچۈن قۇرۇلۇشچى تۈر ھېسابلىنىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• نەسىللىنىش مەزگىلىدە، ئەركەك تۆمۈر تۇمشۇقلار دەرەخنى رېتىملىق چوقۇپ ئاۋاز چىقىرىش ئارقىلىق چىشىلىرىنى جەلپ قىلىدۇ.

• ئادەتتە بىر قېتىمدا 2 تىن 5 كىچە تۇخۇم تۇغىدۇ.

• ئاتا-ئانىسى نۆۋەت بىلەن تۇخۇم بېسىپ چۈجە چىقىرىدۇ ۋە بىرلىكتە بالىلىرىنى باقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: ئۇلار زىيانداش ھاشاراتلارنى تىزگىنلەش (Pest control) جەھەتتە تەبىئىي «بىئولوگىيەلىك ساقچى» رولىنى ئوينايدۇ. ئورمان زىيانداش ھاشاراتلىرىنىڭ كۆپىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.

• زىيىنى: بەزىدە تېلېگراف تۈۋرۈكلىرى ياكى ياغاچتىن ياسالغان ئۆيلەرنى تېشىپ، ماددىي زىيان سېلىشى مۇمكىن. ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن ئىنسانلار ئۈچۈن پايدىسى كۆپ.

9. كۈشەندىسى

تۆمۈر تۇمشۇقنىڭ تەبىئەتتىكى كۈشەندىلىرى ئاساسلىقى يىلانلار، بۈركۈت، قارچىغا قاتارلىق يىرتقۇچ قۇشلار ۋە تىيىنلاردۇر (تىيىنلار بەزىدە ئۇلارنىڭ تۇخۇمىنى يەۋالىدۇ).

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• تۆمۈر تۇمشۇق بىر سېكۇنتتا 20 قېتىمغىچە دەرەخ چوقۇيالايدۇ.

• ئۇلارنىڭ تۇمشۇقى بىلەن دەرەخكە ئۇرۇلۇش سۈرئىتى سائىتىگە 25 كىلومېتىرغا يېتىدۇ.

• ئۇلارنىڭ مېڭىسىنى قوغدايدىغان سۆڭەك قۇرۇلمىسى ھازىرقى زامان ماشىنا بىخەتەرلىك تېخنىكىسىغا ئىلھام بەرگەن.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تۆمۈر تۇمشۇقنىڭ جانلىقلارنىڭ كۆپ خىللىقى (Biodiversity) ئىچىدىكى ئورنى تۆۋەندىكىچە:

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم: تۆمۈر تۇمشۇقسىمانلار ئەترىتى
目 Order： 鴷形目 Piciformes

ئائىلىسى: تۆمۈر تۇمشۇق ئائىلىسى
科 Family： 啄木鸟科 Picidae

ئۇرۇقداش: 30 دىن ئارتۇق ئۇرۇقداشقا بۆلىنىدۇ.
属 Genus： (تۈرلىرىگە قاراپ پەرقلىق)

تۈر: 200 دىن ئارتۇق تۈرى بار.
种 Species： (مەسىلەن: داغلىق تۆمۈر تۇمشۇق)