كەپتەر

1. «كەپتەر» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كەپتەر ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشى بىلەن ئەڭ زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان، دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا دېگۈدەك ئۇچرايدىغان قۇشلارنىڭ بىرى. ئۇ بىر جەھەتتىن تىنچلىقنىڭ سىمۋولى دەپ قارالسا، يەنە بىر جەھەتتىن ئىنتايىن كۈچلۈك مەنزىل تېپىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان ئەقىللىق ھايۋاندۇر. كەپتەر قەدىمدىن تارتىپ ئۇچۇر يەتكۈزۈش، گۆش ۋە تۇخۇمىدىن پايدىلىنىش ھەمدە تاماشا قىلىش مەقسىتىدە كۆپلەپ بېقىلىپ كەلمەكتە.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كەپتەر

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Columba livia

• ئېنگىلىزچە نامى: Pigeon / Dove

• ياپونچە ئاتىلىشى: ハト (Hato)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Güvercin

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鸽子 (Gēzi)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كەپتەرلەرنىڭ بەدەن قۇرۇلمىسى ئىخچام ۋە كۈچلۈك بولۇپ، ئۇچۇشقا ئىنتايىن ماسلاشقان.

• بەدەن شەكلى: ئادەتتە ئوتتۇراھال چوڭلۇقتا بولۇپ، بويۇن قىسمى قىسقا، كۆكرەك مۇسكۇللىرى تەرەققىي قىلغان.

• تۈك (Feathers) رەڭگى: سۇر، ئاق، قارا، قوڭۇر ۋە ئارىلاش رەڭلەردە بولىدۇ. كۆپىنچە ياۋا كەپتەرلەرنىڭ بويۇن قىسمىدا مېتالسىمان يېشىل ياكى بىنەپشە رەڭلىك جۇلالىنىش بولىدۇ.

• تۇمشۇقى: نېپىز، تۈۋى يۇمشاق بولۇپ، سۇ ئىچكەندە بېشىنى كۆتۈرمەي تۇرۇپ سۈمۈرۈپ ئىچەلەيدىغان ئاز ساندىكى قۇشلارنىڭ بىرىدۇر.

• كۆزى: كۆرۈش قۇۋۋىتى ئىنتايىن ئۆتكۈر بولۇپ، رەڭلەرنى ئېنىق ئايرىيالايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كەپتەر دۇنيانىڭ ئانتاركتىكا قىتئەسىدىن باشقا بارلىق قىتئەلىرىگە كەڭ تارقالغان. ئۇلار ئاساسلىق ماكان (Habitat) سۈپىتىدە:

• شەھەرلەردىكى ئېگىز بىنالار ۋە باغچىلارنى؛

• يېزىلاردىكى ئۆيلەر ۋە سىم-ياغاچلارنى؛

• ياۋا ھالەتتە تاغ باغرىدىكى غارلار ۋە قىيالارنى تاللايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كەپتەرلەر ئاساسلىقى ئۆسۈملۈك تۈرىدىكى يېمەكلىكلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ:

• دانلىق زىرائەتلەر: بۇغداي، قوناق، پۇرچاق ۋە سۆك.

• ئۇرۇقلار: تۈرلۈك ياۋا ئۆت-چۆپلەرنىڭ ئۇرۇقلىرى.

• باشقىلار: بەزىدە كىچىك ھاشاراتلارنى ياكى شەھەرلەردە ئىنسانلار تاشلىغان نان پارچىلىرىنىمۇ يەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

كەپتەرلەر توپلىشىپ ياشاشنى ياخشى كۆرىدىغان قۇشلار بولۇپ، ئىنتايىن كۈچلۈك مەنزىلنى تېپىش (Homing) سېزىمىگە ئىگە. ئۇلار نەچچە مىڭ كىلومېتىر يىراقلىقتىنمۇ ئۆز ئۇۋىسىنى تېپىپ كېلەلەيدۇ. ئۇۋىسىنى ئادەتتە قۇرۇق شاخ-شۇمبىلار، سامان ۋە پەيلەر بىلەن ئاددىيراق قىلىپ ياسايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

كەپتەرلەرنىڭ ئەۋلاد قالدۇرۇش (Reproduction) جەريانى ئىنتايىن قىزىقارلىق:

• جۈپلىشىش: ئۇلار «بىر ئۆمۈرلۈك جۈپ بولۇش» تۈزۈمىگە ئەمەل قىلىدۇ.

• تۇخۇملاش: ئادەتتە بىر قېتىمدا 2 دانە ئاق تۇخۇم تۇغىدۇ.

• كۆلەت بېسىش: ئەركەك ۋە چىشى كەپتەر نۆۋەتلىشىپ تۇخۇم باسىدۇ (تەخمىنەن 17-19 كۈن).

• كەپتەر سۈتى: كەپتەرلەرنىڭ بېغىر قىسمىدىن ئالاھىدە بىر خىل سۇيۇقلۇق ئاجرىلىپ چىقىدىغان بولۇپ، دەسلەپكى بىر نەچچە كۈندە چۈجىلىرىنى شۇ «سۈت» بىلەن باقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: ئۇچۇر يەتكۈزۈش (تارىختا)، تىنچلىق ئەلچىسى سۈپىتىدە كۆرۈش، گۆش ۋە تۇخۇمىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى، كۆڭۈل ئېچىش ئۈچۈن بېقىش.

• زىيىنى: شەھەرلەردە كەپتەر تېزىكى بىنالارنى مەينەت قىلىدۇ ۋە بەزى كېسەللىك باكتېرىيەلىرىنى تارقىتىش خەۋپى بولىدۇ.

9. كۈشەندىسى

كەپتەرلەرنىڭ تەبىئەتتىكى ئاساسلىق دۈشمەنلىرى:

• يىرتقۇچ قۇشلار (بۈركۈت، قارچىغا)؛

• مۈشۈك ۋە تۈلكە؛

• يىلانلار (تۇخۇمى ۋە چۈجىلىرىگە خەۋپ يەتكۈزىدۇ).

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

كەپتەرلەرنىڭ ئەقىل-پاراسەت (Intelligence) دەرىجىسى يۇقىرى بولۇپ، ئۇلار ئەينەكتىكى ئۆز سىماسىنى تونۇيالايدىغان ئاز ساندىكى قۇشلارنىڭ بىرىدۇر. شۇنداقلا ئۇلار يەر شارىنىڭ ماگنىت مەيدانىدىن پايدىلىنىپ يۆنىلىش پەرقلەندۈرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: قۇشلار سىنىپى
纲 Class：鸟纲 Aves

تۈركۈم: كەپتەر تۈركۈمى
目 Order：鸽形目 Columbiformes

ئائىلىسى: كەپتەر ئائىلىسى
科 Family：鸠鸽科 Columbidae

ئۇرۇقداش: كەپتەر ئۇرۇغى
属 Genus：鸽属 Columba

تۈر: قىيا كەپتىرى (ياكى ئۆي كەپتىرى)
种 Species：原鸽 C. livia