ھەرىقۇش

1. «ھەرىقۇش» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ھەرىقۇش (Hummingbird) دۇنيادىكى قۇشلار ئارىسىدا ئۆزىنىڭ كىچىك گەۋدىسى، كۆركەم پەيلىرى ۋە ئاجايىپ ئۇچۇش ماھارىتى بىلەن تونۇلغان جانلىقتۇر. ئۇ قاناتلىرىنى ئىنتايىن تېز قېقىش ئارقىلىق ھاۋادا بىر ئورۇندا تۇرالايدىغان ۋە كەينىگە قاراپ ئۇچالايدىغان بىردىنبىر قۇش ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىسمى قاناتلىرىنى تېز قاققاندا چىقىدىغان «ھۆررە» گە ئوخشاش ئاۋازدىن كەلگەن.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ھەرىقۇش

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Trochilidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Hummingbird

• ياپونچە ئاتىلىشى: ハチドリ (Hachidori)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Sinek kuşu

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蜂鸟 (Fēngniǎo)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ھەرىقۇشلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنى باشقا قۇشلاردىن ئاسانلا پەرقلەندۈرىدۇ:

• چوڭلۇقى: كۆپىنچە تۈرلىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 7.5 سىنتىمېتىردىن 13 سىنتىمېتىرغىچە كېلىدۇ. دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك ھەرىقۇشنىڭ ئېغىرلىقى ئاران 2 گرام كېلىدۇ.

• پەيلىرى: ئۇلارنىڭ پەيلىرى مېتال پارقىرىقىغا ئىگە بولۇپ، قۇياش نۇرىدا رەڭگى قۇبۇلۇپ تۇرىدۇ.

• تۇمشۇقى: گۈل شىرنىسنى شوراشقا ماسلاشقان ئۇزۇن ۋە ئىنچىكە تۇمشۇقى بولىدۇ.

• قانات قېقىشى: ئۇلار سېكۇنتىغا 50 قېتىمدىن 200 قېتىمغىچە قانات قاقالايدۇ.

• يۈرەك سوقۇشى: ئۇلارنىڭ مېتابولىزم (Metabolism) سۈرئىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، يۈرىكى مىنۇتىغا 1200 قېتىمدىن ئارتۇق سوقىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ھەرىقۇشلار پەقەت ئامېرىكا قىتئەسىدىلا (شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا) ياشايدۇ. ئۇلار شىمالدا ئالياسكىدىن تارتىپ جەنۇبتا ئارگېنتىناغىچە بولغان ئارىلىقتا تارقالغان. بولۇپمۇ ئېكۋاتور ئەتراپىدىكى ئىسسىق بەلۋاغ ئورمانلىرىدا تۈرى ئەڭ كۆپ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ھەرىقۇشلار ئاساسلىقى گۈل شىرنىسى يەنى نېكتار (Nectar) بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• ئۇلار كۈنىگە ئۆز بەدەن ئېغىرلىقىدىن نەچچە ھەسسىلەپ كۆپ شىرە شورىشى كېرەك.

• ئاقسىل ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن، كىچىك ھاشاراتلار ۋە ئۆمۈچۈكلەرنىمۇ تۇتۇپ يەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

ھەرىقۇشلار يالغۇز ياشاشنى خالايدىغان جانلىقلاردۇر.

• ئۇۋا تۇتۇش: ئۇلار ئۇۋىسىنى ئىنتايىن كىچىك، پىيالە شەكلىدە ياسايدۇ. ئۇۋا ياساشتا دەرەخ شاخلىرى، مۇوس (موس) ۋە ئۆمۈچۈك تورىدىن پايدىلىنىدۇ. ئۆمۈچۈك تورى ئۇۋىنىڭ ئېلاستىكىلىقىنى ئاشۇرۇپ، بالىلىرى چوڭ بولغاندا ئۇۋىنىڭ كېڭىيىشىگە ياردەم بېرىدۇ.

• ئۇيقۇ ھالىتى: ئېنېرگىيە تېجەش ئۈچۈن، ئۇلار كېچىسى ئۇيقۇ ھالىتى (Torpor) دەپ ئاتىلىدىغان چوڭقۇر پىسخىكىلىق سكون ھالەتكە كىرىدۇ، بۇ ۋاقىتتا تېمپېراتۇرىسى ۋە يۈرەك سوقۇشى تۆۋەنلەيدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

نەسىللىنىش مەزگىلىدە ئەركەك ھەرىقۇشلار ئاجايىپ ئۇچۇش ئۇسسۇللىرى بىلەن چىشى ھەرىقۇشلارنى جەلپ قىلىدۇ.

• چىشى ھەرىقۇش ئادەتتە بىر قېتىمدا 2 تاللا تۇخۇم تۇغىدۇ.

• تۇخۇمىنىڭ چوڭلۇقى خۇددى پۇرچاققىلا كېلىدۇ.

• تۇخۇمدىن چىققان بالىلىرىغا چىشى ھەرىقۇش يالغۇز ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ ۋە بېقىپ چوڭ قىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

ھەرىقۇشلار ئىنسانلار ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق.

• چاڭلاشتۇرۇش (Pollination): ئۇلار گۈلدىن گۈلگە قونۇپ يۈرۈپ، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ كۆپىيىشىگە زور تۆھپە قوشىدۇ.

• مەنزىرە قۇشى (Ornamental bird): كىشىلەر ئۇلارنىڭ گۈزەللىكىدىن ھۇزۇرلىنىش ئۈچۈن باغچىلىرىغا مەخسۇس شىرە قاچىلىرىنى ئېسىپ قويۇشىدۇ. ئۇلار ئىنسانلارغا ھېچقانداق زىيان يەتكۈزمەيدۇ.

9. كۈشەندىسى

گەرچە چاققان بولسىمۇ، ھەرىقۇشلارنىڭمۇ تەبىئىي كۈشەندىلىرى بار:

• چوڭ تىپتىكى ئۆمۈچۈكلەر (ئۇۋىسىغا تور سالىدۇ).

• يىلانلار ۋە دەرەخكە چىقىدىغان كەسلەنچۈكلەر.

• قارىچۇغا قاتارلىق يىرتقۇچ قۇشلار.

• ھەتتا بەزى چوڭ تىپتىكى چېكەتكىلەر كىچىك ھەرىقۇشلارغا ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ھەرىقۇش كەينىگە قاراپ ئۇچالايدىغان بىردىنبىر قۇش.

• ئۇلارنىڭ پۇتلىرى ئىنتايىن ئاجىز بولۇپ، پەقەت شاختا قونۇشقىلا يارايدۇ، ماڭالمايدۇ.

• بەزى تۈرلىرى ھەر يىلى مىڭلىغان كىلومېتىر يىراقلىققا كۆچىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم: ئېگىز ئۇچار قۇشلار (ياكى ھەرىقۇشسىمانلار) ئەترىتى
目 Order： 雨燕目 Apodiformes

ئائىلىسى: ھەرىقۇش ئائىلىسى
科 Family： 蜂鸟科 Trochilidae

ئۇرۇقداش: 100 دىن ئارتۇق ئۇرۇقداشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
属 Genus： 蜂鸟属 (تۈرلىرىگە قاراپ پەرقلىق)

تۈر: 360 تىن ئارتۇق تۈرى بار.
种 Species： 蜂鸟 (تۈرلىرى كۆپ)