دىئودون بېلىقى

1. «دىئودون بېلىقى(تىكەنلىك بېلىق)» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

دىئودون بېلىقى (تىكەنلىك بېلىق )(Porcupine fish) ئوكيانلاردا ياشايدىغان، ئۆزىگە خاس تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە قوغدىنىش ئىقتىدارى بىلەن تونۇلغان ئاجايىپ بىر بېلىق تۈرىدۇر. بۇ بېلىق خەتەرگە يولۇققاندا بەدىنىنى شارسىمان شەكىلدە لىق تولدۇرۇپ، ئۈستىدىكى ئۆتكۈر تېكەنلىرىنى تىكىش ئارقىلىق دۈشمەنلىرىدىن مۇداپىئەلىنىدۇ. ئۇ قورساق بېلىقى (Pufferfish) بىلەن تۇغقان بولسىمۇ، لېكىن بەدىنىدىكى ئۇزۇن ۋە ئۆتكۈر تىكەنلىك (Spiny) قۇرۇلمىسى بىلەن ئۇنىڭدىن پەرقلىنىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: دىئودون بېلىقى (ياكى تىكەنلىك بېلىق)

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Diodon

• ئېنگىلىزچە نامى: Porcupine Fish

• ياپونچە ئاتىلىشى: ハリセンボン (Harisenbon)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kirpi balığı

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 刺鲀 (Cìtún)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

دىئودون بېلىقىنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنىنى قاپلىغان ئۆتكۈر تېكەنلىرىدۇر.

• بەدەن شەكلى: ئادەتتە سىلىندىر شەكىللىك بولۇپ، كۆزلىرى چوڭ ۋە يۇمىلاق كېلىدۇ.

• تېكەنلىرى: تىنچ تۇرغاندا تېكەنلىرى بەدىنىگە چاپلىشىپ ياتىدۇ، ئەمما خەتەر تۇيغاندا سۇ ياكى ھاۋا يۇتۇپ بەدىنىنى كۆپتۈرىدۇ، بۇ چاغدا تېكەنلەر ھەممە تەرەپكە قاراپ تىكىلىدۇ.

• چىش قۇرۇلمىسى: ئۇلارنىڭ ئۈستى ۋە ئاستىدا بىر جۈپتىن جەمئىي ئىككىلا چوڭ چىش تاختىسى بولىدۇ (نامىدىكى “Diodon” لاتىنچە “ئىككى چىشلىق” دېگەن مەنىدە).

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

بۇ بېلىقلار ئاساسلىقى دۇنيادىكى ئىسسىق بەلۋاغ ئوكيانلىرى (Tropical oceans) ۋە سۇبتروپىك بەلۋاغ سۇ رايونلىرىدا ياشايدۇ.

• تارقىلىشى: ھىندى ئوكيان، تىنچ ئوكيان ۋە ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىللىق قىرغاقلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ.

• ماكانى: مارجان خادا تاشلىرى ئارىسى، دېڭىز يۈسۈنلىرى قاپلىغان تاشلىق رايونلار ئۇلارنىڭ ئەڭ ياقتۇرىدىغان ماكانىدۇر.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

دىئودون بېلىقى گۆشخور ھايۋان بولۇپ، ئاساسلىق ئوزۇقلۇق مەنبەسى قاتتىق قاپلىق دېڭىز جانلىقلىرىدۇر.

• يېمەكلىك تۈرلىرى: قىسقۇچپاقا، سىلىق قاپلىق جانلىقلار (سەدەپ)، دېڭىز كىرپىسى ۋە كىچىك مولليۇسكىلار.

• ئوزۇقلىنىش ئۇسۇلى: ئۇلار ئىنتايىن كۈچلۈك چىشلىرى بىلەن يېمەكلىكلىرىنىڭ قاتتىق قېپىنى چېقىپ يەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• بۇ بېلىقلار ئادەتتە يالغۇز ياشاشنى ياخشى كۆرىدۇ.

• كۈندۈزى مارجان تاشلىرىنىڭ ئارىسىدىكى ئۆڭكۈرلەردە ياكى تاش ئاستىدا ئارام ئالىدۇ، كېچىسى ئوۋ ئوۋلاشقا چىقىدۇ.

• سۇ ئۈزۈش سۈرئىتى ئاستا بولسىمۇ، لېكىن بەدىنىنى كۆپتۈرۈش ئىقتىدارى بولغاچقا، باشقا بېلىقلار ئۇلارغا ئاسانلىقچە ھۇجۇم قىلالمايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• دىئودون بېلىقلىرىنىڭ كۆپىيىشى سىرتقى ئۇرۇقلىنىش ئارقىلىق بولىدۇ.

• ئۇرۇقلىنىش مەزگىلىدە، چىشى ۋە ئەركەك بېلىقلار سۇ يۈزىگە يېقىنلىشىپ، تۇخۇم ۋە سپېرمىلىرىنى سۇغا قويۇپ بېرىدۇ.

• ئۇرۇقلانغان تۇخۇملار سۇدا لەيلەپ يۈرىدۇ، تۇخۇمدىن چىققان كىچىك بالىلارمۇ مەلۇم مەزگىلگىچە سۇ ئۈستى قاپلىمىسىدا ياشايدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• زەھەرلىكلىكى: بۇ بېلىقلارنىڭ بەزى ئەزالىرىدا (مەسىلەن جىگىرىدە) ئىنتايىن كۈچلۈك تېترودوتوكسىن (Tetrodotoxin) دەپ ئاتىلىدىغان زەھەر بولىدۇ. شۇڭا ئۇنى تەييارلاشنى بىلمەي يېيىش ئۆلۈمگە ئېلىپ كېلىدۇ.

• پايدىسى: كۆركەم تاشقى كۆرۈنۈشى بولغاچقا، نۇرغۇن كىشىلەر ئۇنى قۇرۇتۇپ بېزەك بۇيۇمى سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ. شۇنداقلا چوڭ تىپتىكى سۇ ئامبارلىرىدا (Aquarium) كۆرگەزمە قىلىنىدۇ.

9. كۈشەندىسى

گەرچە ئۇلارنىڭ بەدىنىدە ئۆتكۈر تېكەنلەر بولسىمۇ، يەنىلا بەزى كۈشەندىلىرى بار:

• چوڭ تىپتىكى ئاكولا (كۆك لەھەڭ) ۋە تۇننۇس بېلىقى قاتارلىقلار ئۇلارنى يۇتۇۋېلىشى مۇمكىن. لېكىن كۆپىنچە ھاللاردا دىئودون بېلىقى كۆپكەن چاغدا يىرتقۇچ ھايۋاننىڭ بوغۇزىدا قاپلىنىپ قېلىپ، ئىككىلىسىنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• دىئودون بېلىقىنىڭ بەدىنىنى كۆپتۈرۈشى ئۇنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك مۇداپىئە مېخانىزمى (Defense mechanism) ھېسابلىنىدۇ.

• بۇ بېلىقلار قورقۇپ كەتكەندە بەدىنىنى ئەسلىدىكى چوڭلۇقىدىن 2-3 ھەسسە چوڭايتالايدۇ.

• ئۇلارنىڭ كۆزلىرى بىر-بىرىگە بېقىنماي مۇستەقىل ھەرىكەت قىلالايدۇ، بۇ ئۇلارغا ئەتراپنى تېخىمۇ ياخشى كۆزىتىش پۇرسىتى بېرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: نۇرسىمان قاناتلىق بېلىقلار سىنىپى
纲 Class：辐鳍鱼纲 Actinopterygii

تۈركۈم: تۆت چىشلىقلار ئەترىتى
目 Order：鲀形目 Tetraodontiformes

ئائىلىسى: دىئودون بېلىقلىرى ئائىلىسى (تىكەنلىك بېلىقلار ئائىلىسى)
科 Family：刺鲀科 Diodontidae

ئۇرۇقداش: دىئودون بېلىقى ئۇرۇقى
属 Genus：刺鲀属 Diodon

تۈر: دۇنيادا 7 دىن ئارتۇق تۈرى بار.
种 Species：刺鲀 Diodon hystrix (مىسال)