ئېيىق

1. « ئېيىق » نىڭ تونۇشتۇرۇلۇشى

ئېيىق دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك قۇرۇقلۇق يىرتقۇچى ھايۋانلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار ئەقىللىقلىقى، زور جىسمانىي كۈچى ۋە ھەرخىل تەبىئىي مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارى بىلەن تونۇلغان. ئېيىقلار سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا سەككىز خىل ئاساسلىق تۈرى مەۋجۇت. ئۇلار ئادەتتە يالغۇز ياشايدىغان ھايۋانلار بولسىمۇ، ئەمما ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ئېيىق
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Ursidae
• ئېنگىلىزچە نامى: Bear
• ياپونچە ئاتىلىشى: クマ (Kuma)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Ayı
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 熊 (Xióng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ئېيىقنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى تۈرىگە قاراپ پەرقلىنىدۇ، ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• گەۋدىسى: يوغان ۋە كۈچلۈك گەۋدە، قىسقا ۋە توم پۇتلارغا ئىگە.
• تۈكى: قېلىن تۈكلىرى بولۇپ، رەڭگى ئاق، قوڭۇر، قارا ياكى ئالا بولىدۇ.
• پۇراق سەزگۈسى: پۇراق سېزىش قابىلىيىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، بىر نەچچە كىلومېتىر يىراقلىقتىكى يېمەكلىكنىڭ پۇرىقىنى سەزەلەيدۇ.
• تىرناقلىرى: ئىنتايىن كۈچلۈك ۋە ئۆتكۈر تىرناقلىرى بولۇپ، يامىشىش، كولاش ۋە ئوۋ قىلىشقا ئىشلىتىدۇ.
• قۇيرۇقى: ئىنتايىن قىسقا بولۇپ، تۈكلىرى ئارىسىدا ئاران كۆرۈنىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ئېيىقلار دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلىك رايونلىرىغا كەڭ تارقالغان:

• شىمالىي قۇتۇپ: ئاق ئېيىقلار مۇز يېپىنچىلىرىدا ياشايدۇ.
• ئورمانلىقلار: قوڭۇر ئېيىق ۋە قارا ئېيىقلار ياۋروپا، ئاسىيا ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ قويۇق ئورمانلىرىدا ماكانلىشىدۇ.
• تاغلىق رايونلار: مۈشۈكئېيىقلار جۇڭگونىڭ بامبۇكزارلىق تاغلىرىدا، گىرىزلى ئېيىقلىرى Grizzly bear ئېگىز تاغلاردا ياشايدۇ.
• ئامېرىكا قىتئەسى: جەنۇبىي ئامېرىكىدا پەقەت بىرلا تۈرى (كۆزەينەكلىك ئېيىق Spectacled bear ) مەۋجۇت.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ئېيىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ھەممىنى يېگۈچى ھايۋانلار (Omnivores) تۈرىگە كىرىدۇ.

• ئۇلار بېلىق، كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر، ھاشاراتلار بىلەن بىرگە مېۋە-چېۋە، ئوت-چۆپ، يىلتىز ۋە ھەسەل بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.
• ئاق ئېيىق ئاساسلىق گۆشخور بولۇپ، دېڭىز يىلپىزىنى ئوۋلايدۇ.
• مۈشۈكئېيىق بولسا ئاساسەن بامبۇك بىلەن ئوزۇقلىنىدىغان ئوتخور ھايۋان ھېسابلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

ئېيىقلار ئادەتتە يالغۇز ياشايدىغان (Solitary) ھايۋانلاردۇر، پەقەت كۆپىيىش مەزگىلىدە ياكى بالىلىرىنى باققاندا بىرگە بولىدۇ.

• قىشلىق ئۇيقۇ: نۇرغۇن ئېيىق تۈرلىرى قىشنىڭ سوغۇقىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۆڭكۈر ياكى دەرەخ كاۋاكلىرىدا قىشلىق ئۇيقۇ (Hibernation) غا كىرىدۇ. بۇ جەرياندا ئۇلارنىڭ يۈرەك سوقۇشى ۋە مېتابولىزمى ئاستىلايدۇ.
• ئۇلارنىڭ ئۆز تەۋەلىكىنى بەلگىلەش ئۈچۈن دەرەخلەرنى تاتىلاش ياكى سۈركىلىش ئادىتى بار.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• ئېيىقلارنىڭ كۆپىيىش سۈرئىتى بىر قەدەر ئاستا بولۇپ، چىشى ئېيىقلار ئادەتتە 2-3 يىلدا بىر قېتىم تۇغىدۇ.
• ئۇلار قىشلىق ئۇيقۇ مەزگىلىدە ئۆڭكۈر ئىچىدە 1 دىن 3 كىچە بالا تۇغىدۇ.
• يېڭى تۇغۇلغان ئېيىق بالىلىرى ئىنتايىن كىچىك، تۈكسىز ۋە ئاجىز بولىدۇ، ئۇلار بىر نەچچە ئاي ئانىسىنىڭ سۈتى بىلەن ئوزۇقلىنىپ چوڭ بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: ئېيىقلار تەبىئەتتە ئۇرۇق تاراتقۇچى رولىنى ئوينايدۇ ۋە بېلىق تۇتۇش ئارقىلىق ئوكيان بىلەن قۇرۇقلۇق ئوتتۇرىسىدىكى ئوزۇقلۇق ئايلىنىشىنى تەمىنلەيدۇ. شۇنداقلا ساياھەتچىلىكتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
• زىيىنى: ئېيىقلار ئوزۇقلۇق ئىزدەپ ئىنسانلارنىڭ ئولتۇراق رايونلىرىغا يېقىنلاشقاندا چارۋىلارغا ياكى زىرائەتلەرگە زىيان يەتكۈزۈشى، ھەتتا ئىنسانلارغا ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن.
• قوغداش: نۇرغۇن تۈرلىرى ياشاش مۇھىتىنىڭ تارىيىشى تۈپەيلى يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان تۈرلەر (Endangered species) قاتارىغا كىرىدۇ.

9. كۈشەندىسى

قۇرامىغا يەتكەن ئېيىقلارنىڭ تەبىئەتتە تەبىئىي كۈشەندىسى ئاساسەن يوق. بىراق:

• يولۋاسلار (بەزى رايونلاردا) ۋە بۆرە توپلىرى كىچىك ياكى ئاجىز ئېيىقلارغا تەھدىت سالىدۇ.
• ئىنسانلار ئېيىقلارنىڭ ئەڭ چوڭ كۈشەندىسى بولۇپ، ئوۋچىلىق ۋە مۇھىت بۇزغۇنچىلىقى ئۇلارنىڭ ياشىشىغا ئەڭ چوڭ خەتەر ئېلىپ كېلىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئاق ئېيىقنىڭ تېرىسى ئەمەلىيەتتە قارا بولۇپ، ئۇنىڭ ئاق تۈكلىرى قۇياش نۇرىنى سۈمۈرۈپ ئىسسىنىشقا ياردەم بېرىدۇ.
• ئېيىقلار ئارقا پۇتلىرىدا تۇرالايدۇ ۋە قىسقا ئارىلىقتا بەك تېز يۈگۈرەلەيدۇ (سائىتىگە 50 كىلومېتىردىن ئاشىدۇ).
• ئۇلار سۇدا ئىنتايىن ياخشى ئۈزەلەيدۇ.

11. ئېيىق بىلەن ئۇچراشقاندا قانداق قىلىش كېرەك؟ (بىخەتەرلىك تەۋسىيەلىرى)

ئېيىقلار ئادەتتە ئىنسانلاردىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ، ئەمما تۇيۇقسىز ئۇچرىشىپ قالغاندا تۆۋەندىكىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك:

• خەۋپسىرەپ يۈگۈرمەسلىك: ئېيىق بىر يىرتقۇچتۇر، سىز يۈگۈرسىڭىز ئۇ سىزنى ئوۋ دەپ ئويلاپ قوغلىشى مۇمكىن.
• ئاستا ئارقىغا چېكىنىش: كۆزىڭىزنى ئېيىقتىن ئۈزمىگەن ھالدا، ئاستا-ئاستا ئارقىغا چېكىنىپ كېتىش كېرەك.
• ئاۋاز چىقىرىش: ئېيىقنىڭ يېنىدا ئىكەنلىكىڭىزنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن تۆۋەن ۋە ئېغىر ئاۋازدا سۆزلەش كېرەك، بۇ ئارقىلىق ئېيىق سىزنىڭ ئولجا ئەمەس، ئىنسان ئىكەنلىكىڭىزنى تونۇيدۇ.

12. ئېيىقلارنىڭ ئەقىل-پاراسىتى

ئېيىقلار قۇرۇقلۇق ھايۋانلىرى ئىچىدە ئەقلىي ئىقتىدارى ئەڭ يۇقىرى تۈرلەرنىڭ بىرى:

• ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى: ئۇلار يېمەكلىك مەنبەلىرىنى ۋە خەتەرلىك جايلارنى كۆپ يىللارغىچە ئەستە تۇتالايدۇ.
• قورال ئىشلىتىش: بەزى ئېيىقلارنىڭ تاش ياكى جىسىملارنى ئىشلىتىپ بەدىنىنى قاشلىغانلىقى ياكى باشقا ئىشلارنى قىلغانلىقى بىلىنىدۇ.
• مەسىلە ھەل قىلىش: ئوۋچىلار قويغان تۇزاقلارنى سۇندۇرۇشنى ياكى يېمەكلىك ساندۇقلىرىنى ئېچىشنى ئۆگىنىۋالالايدۇ.

13. مەدەنىيەت ۋە ئەپسانىلەردىكى ئېيىق

ئېيىق كۆپلىگەن خەلقلەرنىڭ مەدەنىيىتىدە كۈچ-قۇدرەتنىڭ سىمۋولى:

• يۇلتۇزلار تۈركۈمى: ئاسماندىكى «چوڭ يەتتە يۇلتۇز» لاتىنچە چوڭ ئېيىق يۇلتۇز تۈركۈمى (Ursa Major) دەپ ئاتىلىدۇ.
• ئەپسانىلەر: شىمالىي ياۋروپا ۋە ئامېرىكا قىتئەسىدىكى يەرلىك خەلقلەر ئېيىقنى «ئورماننىڭ پادىشاھى» ياكى «ئەجدادلىرىمىزنىڭ روھى» دەپ ھۆرمەتلەيدۇ.
• ئويۇنچۇق: دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق قونچاق تۈرى «تەددى ئېيىق» (Teddy bear) بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئېيىققا بولغان سۆيگۈسىنى ئىپادىلەيدۇ.

14. ئېكولوگىيەلىك سىستېمىدىكى مۇھىم رولى

ئېيىقلار «ئاچقۇچلۇق تۈرلەر» (Keystone species) ھېسابلىنىدۇ:

• مەسىلەن، قوڭۇر ئېيىقلار دەريادىن تۇتقان بېلىقلارنى قىرغاققا ئېلىپ چىقىپ يېگەندە، بېلىق قالدۇقلىرى ئارقىلىق ئوكياندىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنى ئورمانلىقتىكى تۇپراققا يەتكۈزۈپ بېرىدۇ، بۇ دەرەخلەرنىڭ ئۆسۈشىگە زور ياردەم قىلىدۇ.

15. دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك ئېيىق

نۇرغۇن كىشىلەر ئېيىقنى پەقەتلا يوغان دەپ ئويلايدۇ، لېكىن قۇياش ئېيىقى (Sun Bear) دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك ئېيىق تۈرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئېغىرلىقى ئاران 25 كىلوگرامدىن 65 كىلوگرامغىچە كېلىدۇ ۋە ئاساسلىقى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا ياشايدۇ.

ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى :ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى :خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى :ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى : سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى (Mammals)
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

كەنجى سىنىپى :ھەقىقىي ھايۋانلار كەنجى سىنىپى
亚纲 Subclass：真兽亚纲 Eutheria

تۈركۈم :گۆشخورلار ئەترىتى
目 Order：食肉目 Carnivora

كەنجى تۈركۈم :ئىت شەكىللىك كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder：犬型亚目 Caniformia

ئائىلىسى :ئېيىق ئائىلىسى
科 Family：熊科 Ursidae

ئۇرۇقداش : 5 ئۇرۇقداش (مەسىلەن: Ursus)
属 Genus：熊属 Ursus (ۋە باشقىلار)

تۈر : 8 تۈر
种 Species：棕熊 (Brown bear) ، 北极熊 (Polar bear) قاتارلىقلار.