تۆگە

1. « تۆگە » تونۇشتۇرۇلۇشى

تۆگە — چۆل-جەزىرىلەردە ياشاشقا ئىنتايىن ماسلاشقان، ئۆزگىچە جىسمانىي قۇرۇلمىسى بىلەن تونۇلغان چوڭ تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇ ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بۇيان ئىنسانلار تەرىپىدىن يۈك توشۇش ۋە قاتناش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكى ئۈچۈن «چۆل كېمىسى» (Desert Ship) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تۆگىلەر قۇملۇقتىكى قاتتىق ئىسسىققا، سۇسىزلىققا ۋە ئوزۇقلۇق كەمچىل بولۇشتەك ناچار شارائىتلارغا چىدامچانلىقى بىلەن باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.

2. تۆگىنىڭ ئوخشىمىغان تىللاردا ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: تۆگە
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Camelus
• ئېنگىلىزچە نامى: Camel
• ياپونچە ئاتىلىشى: ラくだ (Rakuda)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Deve
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 骆驼 (Luòtuó)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

تۆگەنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى ئۇنىڭ قۇملۇققا ماسلاشقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر:

• لوكىسى: تۆگىنىڭ ئەڭ روشەن ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ دۈمبىسىدىكى لوكىسىدۇر. لوكىدا سۇ ئەمەس، بەلكى ماي زاپاسلىنىدۇ.
• كۆزى ۋە بۇرنى: قۇم بورانلىرىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۇزۇن كىرپىكلىرى ۋە خالىغانچە ئېچىلىپ-يېپىلىدىغان بۇرۇن تۆشۈكلىرى بولىدۇ.
• تۇيىقى: قۇمغا پېتىپ قالماسلىق ئۈچۈن تۇيىقى كەڭ ۋە يۇمشاق پەلەيسىمان قۇرۇلمىغا ئىگە.
• تېرىسى: قېلىن تۈكلىرى كۈندۈزى ئىسسىقتىن، كېچىسى سوغۇقتىن ساقلايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

تۆگىلەر ئاساسلىقى ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ:

1. بىر لوكلۇق تۆگە (Dromedary): ئاساسلىقى ئوتتۇرا شەرق، شىمالىي ئافرىقا ۋە ئاۋىستىرالىيەنىڭ قۇملۇقلىرىدا ياشايدۇ.
2. ئىككى لوكلۇق تۆگە (Bactrian): ئوتتۇرا ئاسىيا، موڭغۇلىيە ۋە جۇڭگونىڭ غەربىي شىمالىي قىسىملىرىدىكى سوغۇق قۇملۇقلاردا ياشايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

تۆگە بىر ئوتخور ھايۋان (Herbivore) بولۇپ، باشقا ھايۋانلار يېيەلمەيدىغان تىكەنلىك ئۆسۈملۈكلەر، قۇرۇق ئوت-چۆپلەر ۋە شورلۇق يانتاقلارنىمۇ يېيەلەيدۇ. ئۇنىڭ ئېغىز بوشلۇقى قۇرۇلمىسى ئىنتايىن قاتتىق بولغاچقا، ئۆتكۈر تىكەنلەر ئۇنىڭغا زىيان يەتكۈزەلمەيدۇ. تۆگە بىر قېتىمدىلا 100 لىتىردىن ئارتۇق سۇ ئىچەلەيدۇ ۋە سۇسىز ھالەتتە ھەپتىلەرچە ياشىيالايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

تۆگىلەر توپلىشىپ ياشايدىغان ھايۋانلار بولۇپ، ئادەتتە بىر ئەر تۆگە باشچىلىقىدىكى كىچىك تۈركۈملەر شەكلىدە يۈرىدۇ. ئۇلار يۆتكىلىپ ياشاشنى ياقتۇرىدۇ، مەلۇم بىر جايدا تۇراقلىق ئۇۋا ياسىمايدۇ. ئۇلار كۈندۈزى ئوزۇقلىنىپ، كېچىسى ئوچۇقچىلىقتا ياكى قۇم دۆڭلىرىنىڭ پىنھان جايلىرىدا ئارام ئالىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• تۆگىنىڭ قورساق كۆتۈرۈش ۋاقتى ئىنتايىن ئۇزۇن بولۇپ، تەخمىنەن 12 ئايدىن 14 ئايغىچە داۋاملىشىدۇ.
• ئادەتتە بىر قېتىمدا پەقەت بىرلا بوتىلاق تۇغىدۇ.
• يېڭى تۇغۇلغان بوتىلاق تۆگە بىر نەچچە سائەتتىن كېيىنلا ئانىسىغا ئەگىشىپ ماڭالايدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىلىق تەرەپلىرى: تۆگە ئىنسانلارنى سۈت، گۆش، يۇڭ ۋە خۇرۇم بىلەن تەمىنلەيدۇ. قەدىمكى «يىپەك يولى» سودىسىدا تۆگىلەر ئەڭ مۇھىم قاتناش قورالى بولغان.
• زىيانلىق تەرەپلىرى: ياۋا تۆگىلەر (مەسىلەن ئاۋىستىرالىيەدىكىلەر) ھەددىدىن زىيادە كۆپىيىپ كەتكەندە، يەرلىك سۇ مەنبەلىرى ۋە ئۆسۈملۈكلەرگە زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

قۇرامىغا يەتكەن تۆگىلەرنىڭ تەبىئەتتە كۈشەندىسى ئاز، ئەمما بۆرە توپلىرى ۋە قار يىلپىزى كىچىك بوتالاقلارغا ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن. ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ خەۋپى — ياشاش مۇھىتىنىڭ تارىيىشى ۋە ئىنسانلارنىڭ ھەددىدىن زىيادە ئوۋلىشىدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• تۆگىنىڭ لوكىسىدىكى ماي خوراپ تۈگىگەندە، لوكا يان تەرەپكە ئېگىلىپ قالىدۇ.
• تۆگىلەرنىڭ ئۈچىنچى كۆز قاپىقى بولۇپ، ئۇ سۈزۈك پەردە شەكلىدە كۆزىنى قۇمدىن قوغدايدۇ.
• تۆگە جىددىيلەشكەندە ياكى ئاچچىقلانغاندا تۈكۈرۈش ئادىتى بار.
• تۆگىنىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات (Evolution) تارىخى ئەمەلىيەتتە شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىدىن باشلانغان.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى :ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى :خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى :ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى : سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم :جۈپ تۇياقلىقلار ئەترىتى
目 Order：偶蹄目 Artiodactyla

ئائىلىسى :تۆگىسىمانلار ئائىلىسى
科 Family：骆驼科 Camelidae

ئۇرۇقداش : تۆگە ئۇرۇقداشلىرى
属 Genus：骆驼属 Camelus

تۈر : 3 ئاساسلىق تۈر (بىر لوكلۇق، ئىككى لوكلۇق ۋە ياۋا ئىككى لوكلۇق تۆگە)
种 Species：双峰驼، 单峰驼 (ۋە باشقىلار)

12. ئۆزگىچە قان قۇرۇلمىسى (سۇسىزلىققا چىدامچانلىقى)

تۆگىنىڭ سۇسىز ھالەتتە ئۇزۇن ۋاقىت ياشىيالىشىدىكى سىر پەقەت ئۇنىڭ لوكىسىدا ئەمەس، بەلكى قېنىدا:

• تۇخۇم شەكىللىك قان ھۈجەيرىسى: كۆپىنچە سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ قىزىل قان ھۈجەيرىسى يۇمىلاق بولىدۇ، لېكىن تۆگىنىڭ قىزىل قان ھۈجەيرىسى تۇخۇم (ئېللىپس) شەكىللىك بولىدۇ. بۇ قۇرۇلما سۇ ئازايغاندا قاننىڭ قويۇقلىشىپ قالماسلىقىنى ۋە تومۇرلاردىن ئوڭۇشلۇق ئۆتۈشىنى تەمىنلەيدۇ.
• بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش: تۆگىلەر ئاسانلىقچە تەرلىمەيدۇ. ئۇلارنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسى كۈندۈزى كۆتۈرۈلۈپ، كېچىسى تۆۋەنلەيدۇ، بۇ ئارقىلىق بەدەندىكى سۇنىڭ پارغا ئايلىنىپ كېتىشىنى ئازايتىدۇ.

13. تۆگە سۈتىنىڭ شىپالىق رولى

تۆگە سۈتى «چۆل ئالتۇنى» دەپ ئاتىلىدۇ:

• تۆگە سۈتىدە ۋىتامىن C نىڭ مىقدارى كالا سۈتىگە قارىغاندا ئۈچ ھەسسە يۇقىرى.
• ئۇنىڭدا ئىنسۇلىنغا ئوخشايدىغان ئاقسىللار بولغاچقا، دىئابىت (قەنت سىيىش) كېسىلىگە پايدىلىق دەپ قارىلىدۇ.
• تۆگە سۈتى ئادەتتە سۈت شېكىرىگە (Lactose) زىيادە سەزگۈر كىشىلەر ئۈچۈن تېخىمۇ بىخەتەر ئوزۇقلۇق ھېسابلىنىدۇ.

14. ياۋا ئىككى لوكلۇق تۆگە ۋە قوغداش

دۇنيادا پەقەت مىڭغا يېقىنلا ياۋا ئىككى لوكلۇق تۆگە (Wild Bactrian Camel) قالغان:

• ئۇلار ئاساسلىقى لوپنۇر رايونى ۋە موڭغۇلىيەنىڭ گوبى قۇملۇقىدا ياشايدۇ.
• بۇ تۆگىلەر ھەتتا يادرو سىناق رايونلىرىدىكى ناچار مۇھىتتا ياشاپ قالالىغان بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان ھايۋانلارنىڭ بىرى سۈپىتىدە قاتتىق قوغدىلىدۇ.

15. ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدە تۆگىنىڭ ئاتىلىشى

ئۇيغۇر تىلىدا تۆگىنىڭ يېشى ۋە جىنسى، توپلىشىشىغا قاراپ ئوخشىمىغان ئاتىلىشلىرى بار:

• بوتىلاق: يېڭى تۇغۇلغان تۆگە بالىسى.
• تايلاق: بىر ياشتىن ئاشقان تۆگە بالىسى.
• ئىنگەن ھىنگان : چىشى تۆگە.
• بۇغرا / لوك / ئاتان: ئەركەك تۆگە.
• نار تۆگە: بىر لوكلىق تۆگىلەرنى ۋەيا بىر لوكىلىق تۆگىلەر بىلەن ئىككى لوككىلىق تۆگىنىڭ چاتىشىشىدىن تۇغۇلغان كۈچلۈك تۆگە.
• تۆگە توپى : پادا دەپ ئاتىلىدۇ.

16. تۆگە ھەققىدە ماقال-تەمسىللەر

تۆگە ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىغا سىڭىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن، خەلق ئارىسىدا نۇرغۇن تەمسىللەر بار:

• «تۆگە مۆرەپ كېتەر، كارۋان يۈرۈپ كېتەر.» (بۇ سۆز نىشانغا قاراپ ئىلگىرىلەش ئىرادىسىنى بىلدۈرىدۇ).
• يۈكىنى كۆتەرگەن تۆگە چۆمۈچنىمۇ كۆتۇرىدۇ.
• تۆگە سىلكىنسە، ئېشەككە يۈك چىقار.
• تۆگە مىنىپ قوي ئارىسىغا يوشۇرۇنالماس.
• تۆگە چوڭ بولغىنى بىلەن، مايىقى چوڭ ئەمەس.
• تۆگە باققان ئادەمگە كالىننىڭ چوڭلۇقى بىلىنمەپتۇ.
• تۆگىگە مىنىۋېلىپ تۆگە ئىزدىمەك؛ ئاستىدىكى ئېتىنى ئالتە ئاي ئىزدىمەك.
• تۆگە تاپىنىدا خامان يۇمشىماس. تېرىساڭ ئورارسەن ، ئىزدىسەڭ تاپارسەن.
• تۆگە ئۇسۇل ئوينىسا ، يەتتە ئېتىز زەدەكنى بۇزار.
• تۆگىنىڭ مازار بىلەن ئىشى يوق.

17. ئۇيغۇر كارۋانلىرى ۋە تۆگە

بۇرۇنقى زاماندا ئۇيغۇر كارۋانلىرىنىڭ ئۇزۇن سەپەر ئۈچۈن تۆگە تاللىشىدىكى ئەڭ ئاساسلىق سەۋەب، تۆگىنىڭ قۇملۇقتىكى ناچار تەبىئىي مۇھىتقا بولغان ئاجايىپ ماسلىشىش ئىقتىدارىدۇر. تۆگە سۇسىز ۋە يېمەكلىكسىز بىر نەچچە ھەپتە يول يۈرەلەيدىغان، قۇملۇقتىكى قاتتىق ئىسسىققا ۋە كېچىدىكى قەھرىتان سوغۇققا چىداملىق بىردىنبىر ھايۋان بولۇپ، ئۇنىڭ كەڭ پەلەيسىمان تۇياقلىرى يۇمشاق قۇمدا پېتىپ قالماي تېز مېڭىشقا قۇلايلىق يارىتىپ بەرگەن.

يەنە بىر تەرەپتىن، تۆگىنىڭ يۈك كۆتۈرۈش كۈچى ئىنتايىن زور بولۇپ، بىر تۆگە 200 كىلوگرامدىن 300 كىلوگرامغىچە يۈكنى ئۇزۇن مۇساپىلەرگە ئاسانلا توشۇيالايدۇ. شۇڭلاشقا، «يىپەك يولى» سودىسىدىكى قىممەتلىك ماللارنى تەكلىماكان قۇملۇقىدەك خەتەرلىك جايلاردىن ئۆتكۈزۈشتە، تۆگە ھەم ئىشەنچلىك قاتناش قورالى، ھەم سۈت، گۆش ۋە يۇڭى بىلەن كارۋانلارنىڭ ھاياتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان مۇھىم تۇرمۇش مەنبەسى بولغان.

18. تۆگە يۇڭىنىڭ قىممىتى

تۆگە يۇڭى ئىنتايىن يېنىك ۋە ئىسسىق ساقلاش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. بولۇپمۇ قىشلىق كىيىم-كېچەك، يوتقان ۋە كىگىز جەھەتتە ئەلا سۈپەتلىك خام ئەشيا ھېسابلىنىدۇ.