كالا

1. «كالا» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كالا ئىنسانلار تەرىپىدىن ئەڭ بۇرۇن كۆندۈرۈلگەن ۋە جەمئىيەت تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئوينىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇلار دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا گۆش، سۈت، تېرە ۋە ئەمگەك كۈچى ئۈچۈن بېقىلىدۇ. كالا ئىنسانلارنىڭ ئوزۇقلۇق مەنبەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىپلا قالماي، يەنە دېھقانچىلىق مەدەنىيىتىنىڭ سىمۋولى ھېسابلىنىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كالا

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Bos taurus

• ئېنگىلىزچە نامى: Cow / Cattle

• ياپونچە ئاتىلىشى: 牛 (Ushi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: İnek / Sığır

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 牛 (Niú)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كالىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى تۈرىگە قاراپ ئوخشىمايدۇ، ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• بەدەن قۇرۇلمىسى: گەۋدىسى چوڭ، پۇتلىرى كۈچلۈك، تۇياقلىرى جۈپ بولىدۇ.

• مۈڭگۈزى: كۆپىنچە تۈرلىرىنىڭ بىر جۈپ مۈڭگۈزى بولىدۇ (بىر قىسىم ئەھلىلەشتۈرۈلگەن تۈرلىرىدە مۈڭگۈز بولماسلىقى مۇمكىن).

• ئاشقازىنى: كالىنىڭ ئاشقازىنى تۆت بۆلەكتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلار كۈشەندە قايتۇرىدىغان (ruminant) ھايۋانلار تۈرىگە كىرىدۇ.

• تېرە رەڭگى: ئاق، قارا، سېرىق، قۇڭۇر ياكى ئارىلاش رەڭلەردە بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كالا ئەسلىدە ياۋروپا، ئاسىيا ۋە شىمالىي ئافرىقىدىكى ياۋا كالىلار (Aurochs) دىن كېلىپ چىققان. ھازىرقى كالىلار ئىنسانلار بار بولغان بارلىق قىتئەلەردە (ئانتاركتىكادىن باشقا) بېقىلىدۇ. بولۇپمۇ ھىندىستان، بىرازىلىيە، جۇڭگو ۋە ئامېرىكا كالا سانى ئەڭ كۆپ دۆلەتلەر ھېسابلىنىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كالا بىر خىل ئوتخور (herbivore) ھايۋان. ئۇلار ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ:

• ھەر خىل يېشىل ئوت-چۆپلەر ۋە سامانلار.

• دېھقانچىلىق قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرى (كۆممىقوناق، پۇرچاق ئۇۋىقى).

• كالىلار يېمەكلىكنى تېز يەپ، كېيىن ئارام ئالغاندا قايتا ئېغىزىغا كەلتۈرۈپ چاينىغاندىن كېيىن ھەزىم قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

كالىلار تەبىئىتىدىن توپلىشىپ ياشايدىغان (gregarious) ھايۋانلاردۇر. ئۇلار يالغۇز ياشاشنى ياقتۇرمايدۇ. ئەھلىلەشتۈرۈلگەن كالىلار ئادەتتە مال قوتانلىرىدا ياكى كەڭ يايلاقلاردا بېقىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدە يېتەكچىلىك قىلىش ۋە تەرتىپ ساقلاش ئادىتى بولىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• جىنسىي يېتىلىش: ئادەتتە 1 ياشتىن 2 ياشقىچە بولغاندا كۆپىيىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ.

• ھامىلىدارلىق مەزگىلى: ئادەتتە 9 ئاي ئەتراپىدا (280 كۈن) بولىدۇ.

• تۇغۇت: ئادەتتە بىر قېتىمدا بىر موزايلىمايدۇ، قوشكېزەك تۇغۇش نىسبىتى ئىنتايىن تۆۋەن. موزايلار تۇغۇلۇپ بىر نەچچە سائەتتىن كېيىنلا ئورنىدىن تۇرۇپ ماڭالايدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

كالا ئىنسانلار ئۈچۈن ئەڭ پايدىلىق ئۆي ھايۋىنى (domesticated) ھېسابلىنىدۇ:

• پايدىسى: سۈت ۋە گۆش بىلەن تەمىنلەيدۇ؛ تېرىسىدىن خۇرۇم بۇيۇملار ياسىلىدۇ؛ دېھقانچىلىقتا يەر ھەيدەش ۋە يۈك توشۇشقا ئىشلىتىلىدۇ؛ ئوغۇتى زىراەتلەر ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك.

• زىيىنى: چارۋىچىلىقنىڭ زىيادە كېڭىيىشى يايلاقلارنىڭ ۋەيران بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇنداقلا، كالىلار قويۇپ بەرگەن مېتان گازى يەر شارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشىگە بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ.

9. كۈشەندىسى

تەبىئەتتە ياۋا كالىلارنىڭ كۈشەندىسى شىر، يولبارس ( يولۋاس )، بۆرە ۋە ئېيىق قاتارلىق يىرتقۇچى ھايۋانلاردۇر. ئەھلىلەشتۈرۈلگەن كالىلارغا نىسبەتەن ئەڭ چوڭ خەتەر تۈرلۈك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر (مەسىلەن: ئاقسىل كېسىلى) ھېسابلىنىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• كالىلارنىڭ پۇراش سېزىمى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، 8-10 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى پۇراقلارنى سەزەلەيدۇ.

• كالىلارنىڭ كۆرۈش دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، 330 گرادۇسلۇق ئەتراپنى كۆرەلەيدۇ.

• كالىلارنىڭ رەڭ ئايرىش ئىقتىدارى تۆۋەن، ئۇلار قىزىل رەڭنى كۆرگەندە غىجىقلانمايدۇ (بۇقا جېڭىدىكى قىزىل رەڭ پەقەت كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىش ئۈچۈندۇر).

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: جۈپ تۇياقلىقلار ئەترىتى
目 Order： 偶蹄目 Artiodactyla

ئائىلىسى: كالا ئائىلىسى
科 Family： 牛科 Bovidae

ئۇرۇقداش: كالا ئۇرۇقى
属 Genus： 牛属 Bos

تۈر: ئۆي كالىسى
种 Species： 家牛 Bos taurus