«تىيىن» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

1. تىيىن بولسا غاجىلىغۇچى ھايۋانلار (Rodents) ئائىلىسىگە تەۋە بولغان، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ تارقالغان ناھايىتى چاققان، ئەقىللىق ۋە سۆيۈملۈك بىر خىل كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇلار ئۆزىنىڭ قاپاققىنە تۈكلۈك قۇيرۇقى، تېز ھەرىكىتى ۋە ياڭاق يىغىش ئادىتى بىلەن كىشىلەرگە تونۇشلۇق. تىيىنلار ئورمانلىق ئېكولوگىيەسىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: تىيىن
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Sciuridae
• ئېنگىلىزچە نامى: Squirrel
• ياپونچە ئاتىلىشى: リス (Risu)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Sincap
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 松鼠 (Sōngshǔ)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

تىيىنلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى تۈرىگە قاراپ پەرقلىق بولسىمۇ، ئادەتتە تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• بەدەن قۇرۇلمىسى: بەدىنى سىلىق، چاققان، پۇتلىرى كۈچلۈك بولۇپ، دەرەخكە يامىشىشقا ئىنتايىن ماسلاشقان.
• قۇيرۇقى: ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ تۈكلۈك ۋە ئۇزۇن قۇيرۇقىدۇر. قۇيرۇقى تەڭپۇڭلۇق ساقلاش، يوپۇنۇش ۋە خەۋەرلىشىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
• چىشلىرى: ئالدى چىشلىرى ئۆمۈر بويى ئۆسۈپ تۇرىدۇ، شۇڭا ئۇلار قاتتىق نەرسىلەرنى كېمىرىش ئارقىلىق چىشىنى سۈركەپ تۇرىدۇ.
• كۆزلىرى: كۆزلىرى چوڭ ۋە يۇمىلاق بولۇپ، ئەتراپنى كۆرىدىغان دائىرىسى ناھايىتى كەڭ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

تىيىنلار ئانتاركتىكا ۋە ئاۋسترالىيەنىڭ بەزى قۇرغاق رايونلىرىدىن باشقا، دۇنيانىڭ ھەممە قىتئەلىرىدىكى ئورمانلىق (Forest) رايونلاردا، باغچىلاردا ۋە چۆللۈكلەردە ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ تۈرلىرى 200 دىن ئارتۇق بولۇپ، دەرەخ تىيىنلىرى، يەر تىيىنلىرى ۋە ئۇچار تىيىنلار دەپ بۆلۈنىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

تىيىنلار ئاساسلىقى ئۆسۈملۈك خورەكلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوزۇقلۇق تىزىملىكى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

• ياڭاق، قارىغاي ئۇرۇقى، دۇب دەرىخىنىڭ مېۋىسى.
• تۈرلۈك مېۋە-چىۋىلەر ۋە زەمبۇرۇغلار.
• بەزىدە قۇش تۇخۇمى، كىچىك ھاشاراتلارنىمۇ يەيدۇ.
• يېمەكلىك ساقلاش: قىش كۈنى ئۈچۈن يېمەكلىكلەرنى يەر ئاستىغا ياكى دەرەخ كاۋاكلىرىغا يوشۇرۇش ئادىتى بار.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

تىيىنلار كۆپىنچە كۈندۈزى ھەرىكەت قىلىدىغان ھايۋانلاردۇر.

• ئۇۋا تۇتۇش: دەرەخ تىيىنلىرى شاخلاردىن ياكى دەرەخ كاۋاكلىرىدىن يۇمشاق ئۇۋا ياسايدۇ. يەر تىيىنلىرى بولسا يەر ئاستىدا مۇرەككەپ يوللارنى قازىدۇ.
• قىشلىق ئۇيقۇ (Hibernation): بەزى يەر تىيىنلىرى قىشتا ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇيقۇغا كىرىدۇ، ئەمما دەرەخ تىيىنلىرى قىشتا پۈتۈنلەي ئۇخلىماستىن، پەقەت ھەرىكىتىنى ئازايتىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

تىيىنلار يىلىغا ئادەتتە بىر ياكى ئىككى قېتىم كۆپىيىدۇ.

• ھامىلىدارلىق مۇددىتى: تۈرىگە قاراپ 30 كۈندىن 45 كۈنغىچە بولىدۇ.
• بالىلىرى: بىر قېتىمدا 2 دىن 8 گىچە بالا تۇغىدۇ. يېڭى تۇغۇلغان تىيىن بالىلىرى تۈكسىز، كۆزى ئېچىلمىغان بولۇپ، ئانىسىنىڭ ئالاھىدە پەرۋىشىگە ئېھتىياجلىق بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

تىيىنلار ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق (Ecological balance) ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم:

• پايدىسى: ئۇلار يوشۇرۇپ قويغان ياڭاق ۋە ئۇرۇقلارنىڭ بىر قىسمىنى ئۇنتۇپ قالىدۇ، بۇ ئۇرۇقلار كېيىن ئۈنۈپ چىقىپ يېڭى دەرەخلەرنىڭ ئۆسۈشىگە، يەنى ئورمانلىشىشقا ياردەم بېرىدۇ.
• زىيىنى: بەزىدە باغلاردىكى مېۋىلەرگە زىيان يەتكۈزۈشى، ئېلېكتر سىملىرىنى كېمىرىپ كاشىلا پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

تىيىنلارنىڭ تەبىئەتتىكى كۈشەندىلىرى ئىنتايىن كۆپ. ئۇلار ئاساسلىقى بۈركۈت، قارچىغا، تۈلكە، يىلان ۋە ياۋا مۈشۈكلەرنىڭ ئوۋ ئوبيېكتى بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا تىيىنلار ھەمىشە ھوشيار تۇرىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• تىيىنلار ئۆز-ئارا قۇيرۇقىنى لىڭشىتىش ۋە ئالاھىدە ئاۋاز چىقىرىش ئارقىلىق خەۋەرلىشىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ ئۆزىگە خاس ئىجتىمائىي ھەرىكەت (Social behavior) شەكلىدۇر.
• ئۇلار 20 مېتىردىن ئارتۇق ئېگىزلىكتىن يىقىلىپ چۈشسىمۇ يارىلانمايدۇ.
• دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك تىيىننىڭ ئۇزۇنلۇقى ئاران 10 سانتىمېتىر كېلىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: غاجىلىغۇچىلار ئەترىتى
目 Order： 啮齿目 Rodentia

كەنجى تۈركۈم: تىيىن كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder： 松鼠亚目 Sciuromorpha

ئائىلىسى: تىيىن ئائىلىسى
科 Family： 松鼠科 Sciuridae

ئۇرۇقداش: 50 تىن ئارتۇق ئۇرۇقداش (Marmota, Sciurus قاتارلىقلار)
属 Genus： 松鼠属 Sciurus (مىسال سۈپىتىدە)

تۈر: 280 گە يېقىن تۈر
种 Species： 松鼠 Sciurus vulgaris (ئادەتتىكى تىيىن)