شامان بىلەن پېرىخون (پەرىخان) ئىككى ئوخشىمايدىغان ئۇقۇم بولۇپ، گەرچە ئىككىلىسى مەنىۋى ياكى سېھرىي روللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ مەقسىتى، رولى ۋە مەدەنىيەتتىكى ئورنىدا كۆرۈنەرلىك پەرقلەر بار.
1. شاماننىڭ ئېنىقلىمىسى
- شامان دېگەن سۆز سىبىرىيە تۇڭگۇس تىلىدىن كەلگەن بولۇپ، “بىلگۈچى” ياكى “روھلار بىلەن سۆھبەتلىشىدىغان كىشى” دېگەن مەنىدە. شامانلار قەبىلە ياكى ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردە مەنىۋى رەھبەر بولۇپ، روھ دۇنياسى بىلەن ئالاقە قىلىدۇ.
- رولى: داۋالاش (كېسەللەرنى ساقايتىش)، روھ يېتەكلەش (يوقالغان روھلارنى قايتۇرۇش ياكى ئۆلگەنلەرنى كېيىنكى دۇنياغا يېتەكلەش)، پال سېلىش ۋە جەمئىيەتتىكى مۇھىم مۇراسىملارغا رىياسەتچىلىك قىلىش.
- مەدەنىيەتتىكى ئورنى: شامانلار كۆپىنچە سىبىرىيە، موڭغۇلىيە، شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا يەرلىك خەلقلىرى، ھەمدە بەزى ئافرىقا ۋە ئاسىيا قەبىلىلىرىدە مەۋجۇت. ئۇلار جەمئىيەتتە ھۆرمەتكە ئېرىشىدۇ ۋە تەبىئەت ياكى ئەجداد روھلىرى بىلەن چوڭقۇر باغلىنىشلىق دەپ قارىلىدۇ.
- ئالاھىدىلىكى: شامانلار “ئەقلىدىن ئايرىلىش ھالىتى” (trance) گە كىرىپ، روھ دۇنياسى بىلەن ئالاقە قىلىدۇ. بۇ جەرياندا داپ، قوڭغۇراق، پەي ياكى مۇقەددەس ئۆسۈملۈكلەرنى ئىشلىتىدۇ.
2. پېرىخوننىڭ ئېنىقلىمىسى
- پېرىخون (پەرىخان) دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىدا “پەرىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك كىشى” ياكى “سېھىرگەر ئايال” دېگەندەك مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ. پېرىخون كۆپىنچە ئۇيغۇر، تۈركىي ياكى ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيەتلىرىدە پەرىلەر (يەنى غەيبىي مەخلۇقلار) بىلەن باغلىنىشلىق بولغان، سېھىر ياكى جادۇگەرلىك بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئاياللارغا نىسبەتەن ئىشلىتىلىدۇ.
- رولى: پېرىخونلار كۆپىنچە جادۇگەرلىك، سېھىرلىك دۇئالار ياكى تەبىئىي داۋالاش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق كىشىلەرگە ياردەم بېرىدۇ. ئۇلار يامان كۆزدىن ساقلاش، تىلسىم ياساش، مۇھەببەت ياكى تەلەي ئېلىپ كېلىش، ھەتتا بەزىدە يامان غەرەزلىك سېھىرلەر بىلەن شۇغۇللىنىشى مۇمكىن.
- مەدەنىيەتتىكى ئورنى: پېرىخونلار ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەتىدە كۆپىنچە ئاياللار بولۇپ، بەزىدە جەمئىيەتتە گۇمانلىق ياكى قورقۇنچلۇق شەخس سۈپىتىدە كۆرۈلۈشى مۇمكىن. ئۇلار پەرىلەر ياكى باشقا غەيبىي مەخلۇقلار بىلەن ھەمكارلىشىدۇ دەپ قارىلىدۇ.
- ئالاھىدىلىكى: پېرىخونلار سېھىرلىك سۆزلەر (دۇئا ياكى تەبىئەتتىن ھالقىغان كۈچلەرنى چاقىرىش)، تىلسىم، ياغاچ ياكى تاش قاتارلىق نەرسىلەرنى ئىشلىتىدۇ. ئۇلارنىڭ پائالىيىتى كۆپىنچە شەخسىي مەنپەئەتكە (مەسىلەن، مۇھەببەت، بايلىق ياكى قوغداش) قارىتىلىدۇ.
3. شامان بىلەن پېرىخوننىڭ پەرقلىرى
| جەھەت | شامان | پېرىخون |
|---|---|---|
| مەنبەسى | سىبىرىيە ۋە باشقا قەبىلە مەدەنىيەتلىرىدىن كەلگەن | ئۇيغۇر ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيەتلىرىدىكى پەرى ئېتىقادىدىن كەلگەن |
| رولى | جەمئىيەتكە مەنىۋى يېتەكچىلىك قىلىدۇ، روھ دۇنياسى بىلەن ئالاقە قىلىدۇ | شەخسىي مەqsەtlەrگە ياردەم بېرىدۇ، سېھىر ياكى تىلسىم ئىشلىتىدۇ |
| مەنىۋى باغلىنىش | تەبىئەت، ئەجداد روھلىرى ياكى مەنىۋى ھايۋانلار بىلەن باغلىنىدۇ | پەرىلەر ياكى باشقا غەيبىي مەخلۇقلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك |
| ئىشلىتىدىغان ئۇسۇل | مۇراسىم، داپ، ئەقلىدىن ئايرىلىش ھالىتى، مۇقەددەس ئۆسۈملۈكلەر | سېھىرلىك دۇئا، تىلسىم، داۋالاش ئۆسۈملۈكلىرى ياكى جىسىملار |
| جەمئىيەتتىكى ئورنى | كۆپىنچە ھۆرمەتكە ئېرىشىدۇ، جەمئىيەتنىڭ مەنىۋى رەھبىرى | بەزىدە گۇمانلىق ياكى قورقۇنچلۇق دەپ قارىلىشى مۇمكىن |
| جىنسى | ئەر-ئايال بولۇشى مۇمكىن | كۆپىنچە ئاياللار |
4. ئوخشاشلىقلىرى
- مەنىۋى رول: ھەر ئىككىسى تەبىئەتتىن ھالقىغان كۈچلەر (روھلار ياكى پەرىلەر) بىلەن ئالاقە قىلىدۇ.
- داۋالاش: ھەر ئىككىسى كېسەللەرنى داۋالاش ياكى مەنىۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ.
- ئەنئەنىۋى بىلىم: ھەر ئىككىسى مەدەنىيەتتىكى ئەنئەنىۋى بىلىملەرگە تايىنىدۇ ۋە تەبىئىي داۋالاش ئۇسۇللىرىنى ئىشلىتىدۇ.
5. خۇلاسە
شامان بىلەن پېرىخون ئوخشاش ئەمەس. شامان جەمئىيەتنىڭ مەنىۋى رەھبىرى سۈپىتىدە، روھ دۇنياسى بىلەن چوڭقۇر باغلىنىشلىق بولۇپ، كۆپىنچە جەمئىيەتكە مۇلازىمەت قىلىدۇ. پېرىخون بولسا، كۆپىنچە شەخسىي مەqsەtlەrگە ياردەم بېرىدىغان، پەرىلەر ياكى سېھىر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان ئاياللار بولۇپ، بەزىدە جەمئىيەتتە ئىككى ياقلىق قارىلىشى مۇمكىن.
تۆۋەندە پېرىخون ۋە شامان توغرىسىدا تەپسىلىي چۈشەندۈرۈشلەرنى تاپالايسىز.
 ئىككى ئوخشىمايدىغان ئۇقۇم بولۇپ، گەرچە ئىككىلىسى مەنىۋى ياكى سېھرىي روللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ مەقسىتى، رولى ۋە مەدەنىيەتتىكى ئورنىدا كۆرۈنەرلىك پەرقلەر بار){kind=link}