ھەسەل ھەرىسى

1. «ھەسەل ھەرىسى» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ھەسەل ھەرىسى تەبىئەتتىكى ئەڭ ئەمگەكچان ۋە ئىنسانىيەت ئۈچۈن ئەڭ پايدىلىق ھاشاراتلارنىڭ بىرىدۇر. ئۇلار توپلىشىپ ياشايدىغان، مۇرەككەپ ئىجتىمائىي تۈزۈلمىگە ئىگە بولۇپ، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ چاڭلىشىشى (Pollination) جەريانىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. دۇنيادىكى زىرائەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى ھەسەل ھەرىسىنىڭ ياردىمىگە موھتاج.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ھەسەل ھەرىسى

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Apis

• ئېنگىلىزچە نامى: Bee / Honeybee

• ياپونچە ئاتىلىشى: ミツバチ (Mitsubachi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Bal arısı

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蜜蜂 (Mìfēng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ھەسەل ھەرىسىنىڭ بەدىنى ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنىدۇ: باش، كۆكرەك ۋە قورساق.

• بەدەن قۇرۇلمىسى: بەدىنى قويۇق تۈكچىلەر بىلەن قاپلانغان بولۇپ، بۇ گۈل چېڭىنى توشۇشقا ياردەم بېرىدۇ.

• قاناتلىرى: ئىككى جۈپ سۈزۈك پەردە قانىتى بولىدۇ.

• سېزىم ئەزالىرى: بىر جۈپ مۇرەككەپ كۆزى ۋە بىر جۈپ تۈرۈلگەن مۈڭگۈزچىسى (سېزىم ئەزاسى) بار.

• قورالى: قورسىقىنىڭ ئۇچىدا زەھەرلىك يىڭنىسى بولۇپ، ئۆزىنى قوغداشقا ئىشلىتىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ھەسەل ھەرىلىرى جەنۇبىي قۇتۇپتىن باشقا دۇنيانىڭ ھەممە قىتئەلىرىدە، يەنى ئۆسۈملۈك ۋە گۈل-گىياھ بار بولغان بارلىق جايلاردا تارقالغان. ئۇلار ئادەتتە دەرەخ كاۋاكلىرىدا، تاش ئۆڭكۈرلىرىدە ياكى ئىنسانلار تەرىپىدىن ياسالغان مەخسۇس ھەرە ساندۇقلىرىدا ياشايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ھەسەل ھەرىلىرىنىڭ ئاساسلىق ئوزۇقلۇقى گۈل شىرنىسى (Nectar) ۋە گۈل چېڭىدۇر.

• گۈل شىرنىسى: ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئېنېرگىيە مەنبەسى بولۇپ، ئۇنى ھەسەلگە ئايلاندۇرىدۇ.

• گۈل چېڭى: پروتېىن مەنبەسى بولۇپ، لىچىنكىلارنى بېقىشقا ئىشلىتىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

ھەسەل ھەرىلىرى بىر توپ (Colony) بولۇپ ياشايدۇ، بىر توپتا ئادەتتە ئونمىڭلىغان ھەرە بولىدۇ. ئۇلارنىڭ جەمئىيىتى ئۈچ تۈرلۈك ھەرىدىن تەركىب تاپىدۇ:

• خان ھەرە: ئۇۋىدىكى بىردىنبىر تۇخۇم تۇغىدىغان ھەرە.

• ئىشچى ھەرە (Worker bee): پۈتۈنلەي ئۇۋا ئىشلىرى، ئوزۇقلۇق يىغىش ۋە لىچىنكىلارنى بېقىشقا مەسئۇل چىشى ھەرىلەر.

• ئەركەك ھەرە: پەقەت خان ھەرە بىلەن جۈپلىشىش رولىنىلا ئوينايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

خان ھەرە كۈنىگە مىڭدىن ئارتۇق تۇخۇم تۇغالايدۇ. تۇخۇمدىن لىچىنكا چىقىدۇ، ئاندىن غۇمبا باسقۇچىدىن ئۆتۈپ تولۇق يېتىلگەن ھەرە بولۇپ چىقىدۇ. يېڭى خان ھەرە يېتىلىپ چىققاندا، كونا خان ھەرە بىر قىسىم ئىشچى ھەرىلەرنى ئەگەشتۈرۈپ يېڭى ئۇۋا تۇتۇش ئۈچۈن كۆچۈپ كېتىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: ئىنسانلارنى ھەسەل، موم، ھەرە سۈتى ۋە ھەرە يېلىمى بىلەن تەمىنلەيدۇ. زىراەتلەرنى چاڭلاشتۇرۇپ، زىرائەت مەھسۇلاتىنى ئاشۇرىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: كىشىلەرنى چاقسا ئاغرىق ۋە ئىششىق پەيدا قىلىدۇ، ئاللېرگىيەسى بار كىشىلەر ئۈچۈن خەتەرلىك بولۇشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

ھەسەل ھەرىلىرىنىڭ تەبىئىي كۈشەندىلىرى ئېيىق، سېرىق ھەرە (Wasps)، قۇشلار (مەسىلەن، ھەرەخور قۇشلار) ۋە بەزى ھاشارات يوقاتقۇچى دورىلار، شۇنداقلا ھەرە كېسەللىكلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مىكروبلار ۋە كىچىك چىۆنلەر (mites) ھېسابلىنىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ھەسەل ھەرىلىرى بىر-بىرىگە گۈلنىڭ ئورنىنى مەلۇم قىلىش ئۈچۈن «ئۇسسۇل ئويناش» ئارقىلىق ئۇچۇر يەتكۈزىدۇ.

• ئىشچى ھەرە ئادەتتە بىر قېتىم چاققاندىن كېيىن ئۆلۈپ كېتىدۇ.

• ھەسەل ھەرىسى ئېكوسىستېما (Ecosystem) مۇقىملىقىنى ساقلاشتىكى ئەڭ مۇھىم جانلىق.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى
门 Phylum：节肢动物门 Arthropoda

سىنىپى: ھاشاراتلار سىنىپى
纲 Class：昆虫纲 Insecta

تۈركۈم: پەردە قاناتلىقلار ئەترىتى
目 Order：膜翅目 Hymenoptera

ئائىلىسى: ھەرە ئائىلىسى
科 Family：蜜蜂科 Apidae

ئۇرۇقداش: ھەسەل ھەرىسى ئۇرۇقدىشى
属 Genus：蜜蜂属 Apis

تۈر: غەرب ھەسەل ھەرىسى (ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تۈرى)
种 Species：西方蜜蜂 Apis mellifera