يىلان (Snake) 

1. يىلاننىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

يىلان بولسا سۆرىلىپ يۈرگۈچى ھايۋانلار ئائىلىسىگە تەۋە، پۇتى يوق، بەدىنى ئۇزۇن ۋە تەڭگىچە بىلەن قاپلانغان جانلىقتۇر. يىلانلار يەر شارىدىكى ئېكولوگىيەلىك سىستېما (Ecosystem) ئىچىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلار دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا دېگۈدەك ئۇچرايدىغان بولۇپ، تۈرلىرى ئىنتايىن كۆپ ۋە كۆپ خىللىققا ئىگە.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: يىلان ( ژىلان )

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Serpentes

• ئېنگىلىزچە نامى: Snake

• ياپونچە ئاتىلىشى: 蛇 (Hebi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Yılan

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蛇 (Shé)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

يىلانلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ:

• پۇتسىز گەۋدە: بارلىق يىلانلارنىڭ پۇتى بولمايدۇ، ئۇلار قورساق قىسمىدىكى مۇسكۇللار ۋە تەڭگىچىلەر ياردىمىدە سىيرىلىپ ھەرىكەت قىلىدۇ.

• تېرە ۋە تەڭگىچە: بەدىنى قۇرغاق تەڭگىچىلەر بىلەن قاپلانغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنى سۇ يوقىتىشتىن ساقلايدۇ.

• كۆز قاپىقى: يىلانلارنىڭ قاپىقى بولمايدۇ، شۇڭا ئۇلار كۆزىنى يۇممايدۇ. كۆزىنىڭ ئۈستىدە سۈزۈك بىر قەۋەت پەردە بولىدۇ.

• ئېگىلىشچان جەينەك: يىلانلارنىڭ جەينەك سۆڭىكى ئىنتايىن يۇمشاق باغلىنىشقا ئىگە بولۇپ، ئۆز بېشىدىن نەچچە ھەسسە چوڭ ئولجىلارنى يۇتالايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

يىلانلار ئانتاركتىدادىن باشقا دۇنيادىكى بارلىق قىتئەلەردە ياشايدۇ.

• ئۇلار ئاساسلىقى تۆپىلىك ۋە ئورمانلىقلاردا، چۆللۈكلەردە، س سازلىقلاردا، ھەتتا دېڭىز-ئوكيانلاردا ياشايدۇ.

• تۈرلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئىسسىق بەلۋاغ ۋە مۆتەدىل بەلۋاغ رايونلىرىغا مەركەزلەشكەن.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

يىلانلارنىڭ ھەممىسى گۆشخور (Carnivorous) جانلىقلار بولۇپ، ئوزۇقلىنىش ئۇسۇلى تۆۋەندىكىدەك:

• ئولجىنى تۇتۇش: بەزى يىلانلار زەھەر (Venom) ئىشلىتىپ ئولجىسىنى پالەچ قىلىدۇ، يەنە بەزىلىرى (مەسىلەن، بوئا يىلانلىرى) ئولجىسىنى بوغۇپ ئۆلتۈرىدۇ.

• ئوزۇقلۇق تۈرلىرى: چاشقان، قۇشلار، پاقىلار، بېلىقلار ۋە باشقا كىچىك تىپتىكى سۆرىلىپ يۈرگۈچىلەرنى يەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

يىلانلار يالغۇز ياشاشنى خالايدىغان جانلىقلاردۇر.

• قىشلىق ئۇيقۇ: سوغۇق رايونلاردىكى يىلانلار قىشتا قىشلىق ئۇيقۇ (Hibernation) ھالىتىگە كىرىدۇ.

• تېرە تاشلاش: ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا كونا تېرىسىنى تاشلاپ يېڭى تېرە چىقىرىدۇ.

• ئۇۋا: يىلانلار ئادەتتە يەر ئاستىدىكى تۆشۈكلەر، تاش ئارىلىرى ياكى چىرىگەن دەرەخ كۆتەكلىرىدە ماكانلىشىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

يىلانلارنىڭ كۆپىيىش ئۇسۇلى تۈر (Species) ئوخشاشلىقىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ:

• تۇخۇم تۇغۇش: كۆپىنچە يىلانلار تۇخۇم تۇغۇش ئارقىلىق كۆپىيىدۇ.

• تىرىك تۇغۇش: بەزى يىلانلار (مەسىلەن، گۈرزە يىلان) تۇخۇمىنى بەدەن ئىچىدە يېتىلدۈرۈپ، تىرىك بالا تۇغىدۇ.

• يىلانلار ئادەتتە ئەتىياز ۋە ياز پەسىللىرىدە كۆپىيىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

يىلانلار بىلەن ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدا مۇرەككەپ مۇناسىۋەت بار:

• پايدىسى: يىلانلار چاشقان قاتارلىق زىيانداش ھايۋانلارنى يوقىتىپ، يېزا ئىگىلىكىگە ياردەم بېرىدۇ. زەھىرىدىن تېببىي دورىلار ياسىلىدۇ.

• زىيىنى: زەھەرلىك يىلانلارنىڭ چىشلىشى ئىنسانلارنىڭ ھاياتىغا خەۋپ يەتكۈزىدۇ.

9. كۈشەندىسى

يىلانلارنىڭ تەبىئەتتە نۇرغۇن كۈشەندىلىرى بار:

• يىرتقۇچ قۇشلار: بۈركۈت ۋە قارچىغا.

• سۈت ئەمگۈچىلەر: تۈلكە، سۈلەيسۈن ۋە سۇغۇرلار.

• باشقا يىلانلار: بەزى يىلانلار (مەسىلەن، پادىشاھ يىلان) باشقا يىلانلارنى يەپ جان بېقىۋاتىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• يىلانلار تىلى ئارقىلىق ئەتراپتىكى پۇراقنى سېزىدۇ.

• دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك يىلان ئاران 10 سانتىمېتىر، ئەڭ چوڭى (ئاناكوندا) 9 مېتىردىن ئاشىدۇ.

• يىلانلارنىڭ قۇلىقى يوق، ئەمما ئۇلار يەردىكى تەۋرىنىشنى سېزىش ئارقىلىق ئەتراپنى چۈشىنىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۆرىلىپ يۈرگۈچى ھايۋانلار سىنىپى
纲 Class：爬行纲 Reptilia

ئەترىتى: تەڭگىچىلىكلەر ئەترىتى
目 Order：有鳞目 Squamata

كەنجى ئەترىتى: يىلانلار كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder：蛇亚目 Serpentes

ئائىلىسى: (تۈرىگە قاراپ پەرقلىنىدۇ، مەسىلەن: زەھەرلىك يىلانلار ئائىلىسى Viperidae)
科 Family：蝰科 等

ئۇرۇقداش: 500 دىن ئارتۇق ئۇرۇقداش بار.
属 Genus：多种

تۈر: 3500 دىن ئارتۇق تۈر بار.
种 Species：多种