قارچۇغا

1. «قارچۇغا» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

قارچۇغا بولسا تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئەڭ كۈچلۈك، ھەيۋەتلىك ۋە ئۆتكۈر كۆرۈش قۇۋۋىتىگە ئىگە يىرتقۇچ قۇشلار (Birds of Prey) نىڭ بىر تۈرىدۇر. ئۇ ئاسماننىڭ يۇقىرى قاتلاملىرىدا پەرۋاز قىلىش ئىقتىدارى ۋە چاققانلىقى بىلەن «ئاسمان پادىشاھى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. قارچۇغا دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كۈچ-قۇدرەت، ئەركىنلىك ۋە جاسارەتنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە قەدىرلىنىپ كەلگەن.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: قارچۇغا (بۇ نام بەزىدە بۈركۈت بىلەن ئالماشتۇرۇپ ئىشلىتىلسىمۇ، ئادەتتە بىر قەدەر كىچىكرەك يىرتقۇچ قۇشلارنى كۆرسىتىدۇ)

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Accipitridae (ئائىلە نامى) ياكى Aquila (ئۇرۇقداش نامى)

• ئېنگىلىزچە نامى: Eagle

• ياپونچە ئاتىلىشى: 鷲 (Washi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kartal / Atmaca

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鹰 (Yīng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

قارچۇغىلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ يىرتقۇچىلىق تەبىئىتىگە ئىنتايىن ماسلاشقان:

• تۇمشۇقى: ئوۋىنىڭ گۆشلىرىنى يىرتىشقا قولايلىق بولغان، تۆۋەنگە قاراپ ئەگىلگەن ئىنتايىن قاتتىق ۋە ئۆتكۈر تۇمشۇققا ئىگە.

• كۆزى: ئۇلارنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتى (Eyesight) ئىنسانلارنىڭكىدىن 4-8 ھەسسىگىچە كۈچلۈك بولۇپ، بىر نەچچە كىلومېتىر يىراقلىقتىكى كىچىك ئوۋلارنىمۇ ئېنىق كۆرەلەيدۇ.

• تىرنىقى: ئوۋىنى تۇتقاندا قويۇپ بەرمەسلىك ئۈچۈن، پولاتتەك چىڭ ۋە ئۆتكۈر تىرناق (Sharp Talons) قۇرۇلمىسىغا ئىگە.

• قاناتلىرى: قاناتلىرى ئۇزۇن ۋە كەڭ بولۇپ، ھاۋا ئېقىمىدىن پايدىلىنىپ ئېنېرگىيە تېجەپ ئۇزۇن ۋاقىت پەرۋاز قىلالايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

قارچۇغىلارنىڭ ماكانلىشىش (Habitat) دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، جەنۇبىي قۇتۇپتىن باشقا پۈتۈن قىتئەلەردە ئۇچرىتىشقا بولىدۇ.

• ئۇلار ئادەتتە ئېگىز تاغلار، قىيالىقلار، كەڭ دالالار ۋە قويۇق ئورمانلىقلاردا ياشايدۇ.

• بەزى تۈرلىرى دېڭىز-ئوكيان قىرغاقلىرىدىكى تىك يارلارنى ماكان قىلىدۇ.

• ئوتتۇرا ئاسىيا، جۈملىدىن ئۇيغۇر رايونى قارچۇغىلار ۋە بۈركۈتلەرنىڭ ئەڭ كۆپ تارقالغان رايونلىرىنىڭ بىرىدۇر.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

قارچۇغىلار تولۇق گوشخور ھايۋانلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش تىزىملىكى ياشاش مۇھىتىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ:

• كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچىلەر (توشقان، سۇغۇر، چاشقان).

• سۇدا ياشايدىغان بېلىقلار (دېڭىز بۈركۈتلىرى ئۈچۈن).

• سۆرىلىپ يۈرگۈچى ھايۋانلار (يىلان، كەكلىك).

• بەزىدە ئۆزىدىن چوڭراق بولغان تۇياقلىق ھايۋانلارنىڭ بالىلىرىغىمۇ ھۇجۇم قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

قارچۇغىلار ئادەتتە يالغۇز ياكى جۈپ بولۇپ ياشايدۇ. ئۇلار رايون خاراكتېرى ئىنتايىن كۈچلۈك قۇشلار بولۇپ، ئۆز تەۋەلىكىنى باشقا يىرتقۇچلارنىڭ بېسىپ كىرىشىدىن قوغدايدۇ. ئۇۋىسىنى ئادەتتە يىرتقۇچلار چىقالمىغۇدەك ئېگىز چوققىلارغا ياكى كاتتا دەرەخلەرنىڭ ئۇچىغا سالىدۇ. ئۇلارنىڭ ئۇۋىسى كۆپ يىللاپ ئىشلىتىلىدۇ ۋە يىلدىن-يىلغا كېڭەيتىلىپ، ناھايىتى چوڭ ھەجىمگە يېتىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

قارچۇغىلار بىر ئۆمۈرلۈك جۈپلىشىش تۈزۈمىنى قوللىنىدۇ.

• يىلدا بىر قېتىم تۇخۇملايدۇ، ئادەتتە 1 تىن 3 كىچە تۇخۇم تۇغىدۇ.

• بېسىپ چىقىرىش مەزگىلى تەخمىنەن 35 كۈندىن 45 كۈنگىچە بولىدۇ.

• ئادەتتە ئەڭ كۈچلۈك چۈجە باشقا ئاجىز چۈجىلەرنى ئۇۋىدىن چىقىرىۋېتىش ياكى ئۆلتۈرۈش ئارقىلىق ياشاپ قېلىش نىسبىتىنى ئاشۇرىدۇ (بۇ تەبىئەتتىكى تاللىنىشتۇر).

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

قارچۇغا بىلەن ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدا ئۇزۇن تارىخقا ئىگە مەدەنىيەت مۇناسىۋىتى بار:

• پايدىلىق تەرەپلىرى: دېھقانچىلىققا زىيانلىق چاشقانلارنى يوقىتىش ئارقىلىق ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇق (Ecological Balance) نى ساقلايدۇ. ئۇيغۇر خەلقىدە قارچۇغا ۋە بۈركۈت چېلىش مەدەنىيىتى ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ئوۋچىلىقتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.

• زىيانلىق تەرەپلىرى: بەزىدە ئۆي ھايۋانلىرىنىڭ (مەسىلەن، قوزا، توخۇ) بالىلىرىنى ئېلىپ كېتىش ئەھۋاللىرى كۆرۈلىدۇ.

9. كۈشەندىسى

قارچۇغىلار يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىدە بولغانلىقتىن، ئۇلارنىڭ تەبىئىي كۈشەندىلىرى ئىنتايىن ئاز. پەقەت تۇخۇم ۋە چۈجە مەزگىلىدە يىلانلار ياكى باشقا يىرتقۇچ قۇشلار خەتەر ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. ئەڭ چوڭ خەتەر ئىنسانلارنىڭ پائالىيىتى، ماكانىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە زەھەرلىك خىمىيىلىك دورىلارنىڭ قوللىنىلىشىدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• قارچۇغىلار 70 يىلغىچە ياشىيالايدىغانلىقى ھەققىدە ئەپسانىلەر بولسىمۇ، تەبىئەتتە ئادەتتە 20-30 يىل ئەتراپىدا ياشايدۇ.

• ئۇلار پەرۋاز قىلغاندا سائىتىگە 150-200 كىلومېتىردىن ئارتۇق سۈرئەت بىلەن شۇڭغۇيالايدۇ.

• قارچۇغىنىڭ كۆزىدە ئىككى خىل فوكۇس نۇقتىسى بولۇپ، ئۇ بىرلا ۋاقىتتا ھەم ئالدىنى ھەم يان تەرەپنى ئېنىق كۆرەلەيدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

• تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى

  • 界 Kingdom：动物界 Animalia

• تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى

  • 门 Phylum：脊索动物门 Chordata

• سىنىپى: قۇشلار سىنىپى

  • 纲 Class：鸟纲 Aves

• تۈركۈم: قارچۇغىسىمانلار ئەترىتى (ياكى يىرتقۇچ قۇشلار ئەترىتى)

  • 目 Order：鹰形目 Accipitriformes

• ئائىلىسى: قارچۇغىلار ئائىلىسى

  • 科 Family：鹰科 Accipitridae

• ئۇرۇقداش: قارچۇغا ئۇرۇقدىشى

  • 属 Genus：鹰属 Accipiter (ياكى بۈركۈت ئۇرۇقدىشى Aquila)

• تۈر: دۇنيادا 60 تىن ئارتۇق تۈرى بار.