ئۆردەك

1. «ئۆردەك» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ئۆردەك بولسا سۇ قۇشلىرى (Water birds) ئائىلىسىگە تەۋە، دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە دېگۈدەك ئۇچراتقىلى بولىدىغان، سۇدا ئۈزۈشكە ناھايىتى ماھىر بىر خىل قۇشتۇر. ئۇلار ھەم ياۋا ھەم ئۆي ھايۋانى سۈپىتىدە بېقىلىدۇ. ئۆردەكلەر كۆل، دەريا ۋە سازلىق قاتارلىق سۇ مەنبەلىرى مول جايلاردا ياشايدىغان بولۇپ، ئۆزىگە خاس تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ياشاش ئادىتى بىلەن باشقا قۇش تۈرلىرىدىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ئۆردەك

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Anatidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Duck

• ياپونچە ئاتىلىشى: カモ (Kamo – ياۋا)، アヒル (Ahiru – ئۆي ئۆردىكى)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Ördek

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鸭子 (Yāzi)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ئۆردەكنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى سۇدا ياشاشقا مۇكەممەل ماسلاشقان:

• تۇمشۇقى: ئۇلارنىڭ تۇمشۇقى ئادەتتە ياپىلاق بولۇپ، سۇ ئىچىدىكى يېمەكلىكلەرنى سۈزۈپ يېيىشكە قولايلىق.

• پۇتلىرى: پۇت بارماقلىرى ئارىسىدا پەردە بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ سۇدا ناھايىتى تېز ۋە ئۈنۈملۈك ئۈزۈشىگە ياردەم بېرىدۇ.

• پەيلىرى: قاناتلىرى (Wings) سۇ ئۆتمەس ماي قەۋىتى بىلەن قاپلانغان بولۇپ، سۇدىن چىققاندا تېزلا قۇرۇيدۇ.

• بەدەن شەكلى: بەدىنى كېمە شەكىللىك بولۇپ، سۇ يۈزىدە تۇراقلىق تۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ئۆردەكلەر ئانتاركتىكادىن باشقا دۇنيانىڭ بارلىق قىتئەلىرىدە ياشايدۇ. ئۇلار ئاساسلىقى تاتلىق سۇ دەريالىرى، كۆللەر، سازلىقلار ۋە بەزىدە دېڭىز قىرغاقلىرىدا ماكانلىشىدۇ. يازدا شىمالىي رايونلاردا كۆپەيسە، قىشتا ئىسسىق جەنۇبىي رايونلارغا كۆچۈش (Migration) قىلىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ئۆردەكلەر «ھەممە ئىشتىھالىق» ھايۋانلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوزۇقلۇق تۈرى ناھايىتى مول:

• سۇ ئۆسۈملۈكلىرى ۋە ئۇلارنىڭ يىلتىزلىرى.

• كىچىك بېلىقلار ۋە راك تۈرلىرى.

• سۇ ھاشاراتلىرى ۋە لىچىنكىلار.

• قۇم-شېغىللار (ھەزىم قىلىشقا ياردەم بېرىش ئۈچۈن كىچىك تاشلارنىمۇ يۇتىدۇ).

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

ئۆردەكلەر ئادەتتە توپلىشىپ ياشايدىغان قۇشلار بولۇپ، خەتەرگە يولۇققاندا بىر-بىرىگە خەۋەر بېرىدۇ. ئۇلار سۇ بويىدىكى قومۇشلۇقلارغا ياكى ئوت-چۆپلەر ئارىسىغا ئۇۋا تۇتىدۇ. ئۇۋىسىنى ئۆزىنىڭ يۇمشاق پەيلىرى ۋە قۇرۇق ئوتلار بىلەن ئىنتايىن ئىسسىق تەييارلايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

ئۆردەكلەر تۇخۇم (Eggs) تۇغۇش ئارقىلىق كۆپىيىدۇ.

• بىر قېتىمدا ئادەتتە 8 دىن 15 كىچە تۇخۇم تۇغىدۇ.

• بېسىپ چىقىرىش مۇددىتى تەخمىنەن 28 كۈن بولىدۇ.

• چۈجىلىرى تۇغۇلۇپلا سۇدا ئۈزەلەيدىغان ۋە ئۆزلىكىدىن ئوزۇقلىنالايدىغان بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

ئۆردەك ئىنسانلار ئۈچۈن ئىقتىسادىي قىممىتى يۇقىرى ھايۋاندۇر:

• پايدىسى: ئۆردەك گۆشى ۋە تۇخۇمى مۇھىم ئاقسىل مەنبەسى. ئۇلارنىڭ پەيلىرىدىن كىيىم-كېچەك ۋە يوتقان-تۆشەك ياسىلىدۇ. يەنە باغلاردىكى زىيانلىق ھاشاراتلارنى يوقىتىشقىمۇ ياردەم بېرىدۇ.

• زىيىنى: بەزىدە زىرائەتلەرگە زىيان يەتكۈزۈشى ياكى قۇش زۇكامى قاتارلىق كېسەللىكلەرنى تارقىتىشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

تەبىئەتتىكى ئوزۇقلۇق زەنجىرى (Food chain) ئىچىدە ئۆردەكلەرنىڭ نۇرغۇن كۈشەندىلىرى بار:

• تۈلكە، چىلبۆرە قاتارلىق يىرتقۇچ ھايۋانلار.

• بۈركۈت ۋە لاچىنغا ئوخشاش يىرتقۇچ قۇشلار.

• سۇدىكى چوڭ تىپتىكى بېلىقلار ۋە يىلانلار (ئاساسلىقى چۈجىلىرى ئۈچۈن خەتەرلىك).

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئۆردەكلەرنىڭ كۆرۈش دائىرىسى ناھايىتى كەڭ بولۇپ، بېشىنى بۇرىمايمۇ ئەتراپنى كۆرەلەيدۇ.

• ئۇلار بىر كۆزىنى ئوچۇق قويۇپ ئۇخلىيالايدۇ، بۇ ئارقىلىق دۈشمەنلىرىدىن مۇداپىئەلىنىدۇ.

• پەقەت چىشى ئۆردەكلەرلا بىزگە تونۇشلۇق بولغان «كۇئاك-كۇئاك» ئاۋازىنى چىقىرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

سىنىپى : قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم : غازسىمانلار ئەترىتى
目 Order： 雁形目 Anseriformes

ئائىلىسى : ئۆردەك ئائىلىسى
科 Family： 鸭科 Anatidae

ئۇرۇقداش : ئۆردەك ئۇرۇقدىشى (مەسىلەن: Anas)
属 Genus： 鸭属 Anas

تۈر : ياۋا ئۆردەك (مەسىلەن: Anas platyrhynchos)
种 Species： 绿头鸭 Anas platyrhynchos