كىرپە

1. « كىرپە » نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كىرپە بولسا سىرتقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئۆزگىچە بولغان، پۈتۈن بەدىنى تىكەن بىلەن قاپلانغان كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋان (Mammal) دۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ئاستا ھەرىكىتى ۋە خەتەرگە يولۇققاندا يۆگىلىپ توپ بولۇۋالىدىغان ئالاھىدىلىكى بىلەن تونۇلغان. كىرپىلەر تەبىئەت دۇنياسىدا زىيانداش ھاشاراتلارنى يوقىتىشتا مۇھىم رول ئوينايدىغان پايدىلىق ھايۋانلار ھېسابلىنىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كىرپە
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Erinaceinae
• ئېنگىلىزچە نامى: Hedgehog
• ياپونچە ئاتىلىشى: ハリネズミ (Harinezumi)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Kirpi
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 刺猬 (Cìwei)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كىرپىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ دۈمبىسىدىكى ئۆتكۈر تىكەنلىرىدۇر.

• تىكەنلىرى: بىر كىرپىنىڭ بەدىنىدە ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 5000 دىن 7000 غىچە تىكەن بولىدۇ. بۇ تىكەنلەر ئەمەلىيەتتە قاتتىقلاشقان تۈكلەر بولۇپ، زەھەرلىك ئەمەس.
• بەدەن شەكلى: تۇمشۇقى ئۇزۇنچاق، پۇتلىرى قىسقا، قۇلاقلىرى كىچىك بولىدۇ.
• قوغدىنىشى: خەتەر تۇيغاندا، كىرپە دۈمبە مۇسكۇللىرىنى ئىشلىتىپ پۈتۈن بەدىنىنى تىكەنلىك بىر شارچە ھالىتىگە كەلتۈرۈۋالىدۇ.
• سېزىم ئەزالىرى: كىرپىنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتى ئاجىز، ئەمما پۇراق سەزگۈسى ۋە ئاڭلاش قۇۋۋىتى ئىنتايىن يۇقىرى.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كىرپىلەر ئاساسلىقى ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەلىرىگە تارقالغان.

• ئۇلار ئاساسلىقى ئورمانلىقلار، ئوتلاقلار، باغلار ۋە يېزا ئىگىلىك رايونلىرىدا ياشايدۇ.
• كىرپىلەر قۇرغاق ۋە مۆتىدىل كىلىماتنى ياقتۇرىدۇ. ئامېرىكا ۋە ئاۋسترالىيە قىتئەلىرىدە كىرپە ئەسلىدىن يوق بولۇپ، كېيىن ئېلىپ بېرىلغان.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كىرپە بىر خىل ھاشاراتخور (Insectivore) ھايۋان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ھەممىلا نەرسىنى يەيدىغان (Omnivorous) خۇسۇسىيەتكە ئىگە.

• ئاساسلىق تامىقى: قوڭغۇزلار، قۇرتلار، يۈكۈنچەكلەر، سىلىق قۇرتلار (Slugs) ۋە يامغۇر قۇرتلىرى.
• باشقا يېمەكلىكلەر: بەزىدە كىچىك چاشقانلار، پاقىلار، قۇش تۇخۇملىرى ۋە مېۋە-چىۋىلەرنىمۇ يەيدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• كېچىسى ھەرىكەت قىلىش: كىرپە تىپىك كېچىسى ھەرىكەت قىلىدىغان (Nocturnal) ھايۋاندۇر. كۈندۈزى يوپۇرماق دۆۋىلىرى ياكى ئۇۋىسىدا ئۇخلايدۇ.
• يالغۇز ياشاش: جۈپلىشىش مەزگىلىدىن باشقا ۋاقىتلاردا يالغۇز ياشايدۇ.
• قىشلىق ئۇيقۇ: سوغۇق رايونلاردىكى كىرپىلەر قىشتا قىشلىق ئۇيقۇ (Hibernation) غا كىرىدۇ. بۇ مەزگىلدە ئۇلارنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسى ۋە يۈرەك سوقۇشى ئىنتايىن تۆۋەنلەيدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• كىرپىلەر يىلىغا بىر ياكى ئىككى قېتىم تۇغىدۇ.
• بوغازلىق مەزگىلى تەخمىنەن 30 كۈندىن 45 كۈنغىچە بولىدۇ.
• بىر قېتىمدا 3 تىن 6 غىچە كىرپە بالىسى (Hoglets) تۇغۇلىدۇ. بالىلىرى تۇغۇلغاندا كۆزى تۇتۇق بولىدۇ ۋە تىكەنلىرى يۇمشاق، تېرە ئاستىغا يوشۇرۇنغان بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: باغلاردىكى زىيانلىق ھاشاراتلارنى ۋە سىلىق قۇرتلارنى يەپ بېرىدىغان بولغاچقا، باغۋەنلەرنىڭ ئەڭ ياخشى دوستىدۇر.
• خەتىرى: كىرپىلەر بەزىدە پاشا-چىۋىن ياكى پارازىت قۇرتلارنى توشۇشى مۇمكىن. شۇڭا ياۋا كىرپىلەرنى تۇتقاندا دىققەت قىلىش كېرەك.
• ئەرمەك ھايۋان: بۈگۈنكى كۈندە «ئافرىقا پەتەك كىرپىسى» ئەرمەك ھايۋان سۈپىتىدە بېقىلماقتا.

9. كۈشەندىسى

كىرپىنىڭ ئەڭ چوڭ تەبىئىي دۈشمەنلىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

• بۈركۈت ۋە  بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق  (چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ قۇشلار).
• تۈلكە ۋە بورسۇقلار (بورسۇقلار كىرپىنى ئېچىشقا ئەڭ ماھىر كۈشەندىسىدۇر).
• ئىنسانلار ياسىغان يوللاردىكى ئاپتوموبىللار (نۇرغۇن كىرپىلەر ماشىنا ئاستىدا قېلىپ ئۆلۈپ كېتىدۇ).

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئۆزىگە سۈركەش: كىرپىلەر غەيرىي پۇراقنى سەزگەندە، ئۇنى چايناپ كۆپۈك چىقىرىدۇ ۋە بۇ كۆپۈكنى تىكەنلىرىگە سۈركەيدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى تېخىچە تولۇق ئېنىقلانمىغان.
• زەھەرگە چىدامچانلىقى: كىرپىلەرنىڭ بەزى يىلان زەھەرلىرىگە قارىتا مەلۇم دەرىجىدە تەبىئىي قارشى تۇرۇش كۈچى بار.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: ھاشاراتخورلار ئەترىتى (ئىلگىرىكى Insectivora نىڭ ئورنىغا Eulipotyphla)
目 Order： 真盲缺目 Eulipotyphla

ئائىلىسى: كىرپە ئائىلىسى
科 Family： 猬科 Erinaceidae

كەنجى ئائىلىسى: كىرپە كەنجى ئائىلىسى
亚科 Subfamily： 猬亚科 Erinaceinae

ئۇرۇقداش: 5 ئۇرۇقداشقا بۆلۈنىدۇ.
属 Genus： 猬属 Erinaceus قاتارلىقلار.

تۈر: دۇنيادا جەمئىي 17 ئەتراپىدا كىرپە تۈر (Species) ئى بار.
种 Species： 普通猬 Erinaceus europaeus (مىسال)