« كاۋلا (دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى )» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كاۋلا (Koala) ئاۋسترالىيەگە خاس بولغان، دەرەختە ياشايدىغان ئۆسۈملۈك خورىغۇچى خالتىلىق ھايۋان (Marsupial) بولۇپ، ئۇ ئادەتتە «دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. گەرچە تاشقى كۆرۈنۈشى ئېيىققا ئوخشاپ كەتسىمۇ، ئەمما ئۇ ئېيىق ئائىلىسىگە كىرمەيدۇ. كاۋلا ئۆمرىنىڭ كۆپ قىسمىنى دەرەخ ئۈستىدە ئۇخلاش ۋە ئېۋكالىپت يوپۇرمىقى يېيىش بىلەن ئۆتكۈزىدىغان، ھەرىكىتى ئاستا، ئىنتايىن تىنچ ھايۋاندۇر.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كاۋلا (دەرەخ خالتىلىق ئېيىقى)
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Phascolarctos cinereus
• ئېنگىلىزچە نامى: Koala
• ياپونچە ئاتىلىشى: コアラ (Koara)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Koala
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 考拉 (Kǎolā) ياكى 树袋熊 (Shùdàixióng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كاۋلانىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۆزگىچە بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• تۈكى: قېلىن، يۇمشاق ۋە كۈلرەڭ يۇڭ بىلەن قاپلانغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنى يامغۇر ۋە سوغۇقتىن ساقلايدۇ.
• بۇرنى: چوڭ، قارا ۋە خۇرۇمسىمان بۇرنى بولۇپ، پۇراق سېزىش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك.
• قۇلىقى: يۇمىلاق، چوڭ ۋە تۈكلۈك قۇلاقلىرى بار.
• پۇتلىرى: دەرەخكە يامىشىشقا ماسلاشقان كۈچلۈك تىرناقلىرى بار. ئالدى پۇتىدا ئىككى دانە باش بارمىقى بولۇپ، دەرەخ شاخلىرىنى چىڭ تۇتالايدۇ.
• قۇيرۇقى: ئىنتايىن قىسقا بولۇپ، يۇڭلىرىنىڭ ئارىسىدا ئاساسەن كۆرۈنمەيدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كاۋلا پەقەت ئاۋسترالىيە قىتئەسىگىلا خاس ھايۋان بولۇپ، ئاساسلىقى ئاۋسترالىيەنىڭ شەرق ۋە جەنۇبىي قىرغاقلىرىدىكى ماكانلىشىش (Habitat) رايونلىرىدا، يەنى كۋېنسلاند، يېڭى جەنۇبىي ۋېلىش، ۋىكتورىيە ۋە جەنۇبىي ئاۋسترالىيە شىتاتلىرىدىكى ئېۋكالىپت ئورمانلىرىدا ياشايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كاۋلا ئىنتايىن تاللاپ تاماق يەيدىغان ھايۋان:

• ئۇلار ئاساسلىقى ئېۋكالىپت (Eucalyptus) دەرىخىنىڭ يوپۇرمىقىنى يەيدۇ.
• ئېۋكالىپت يوپۇرمىقى سۇ تەركىبى يۇقىرى، ئەمما ئوزۇقلۇق قىممىتى تۆۋەن ۋە زەھەرلىك ماددىسى بار يوپۇرماق بولۇپ، كاۋلانىڭ ئالاھىدە ھەزىم قىلىش سىستېمىسى بۇ زەھەرنى پارچىلاش ئىقتىدارىغا ئىگە.
• ئۇلار سۇنى ئاساسەن ئىچمەيدۇ، بەلكى يوپۇرماق تەركىبىدىكى نەملىك ئارقىلىق سۇ ئېھتىياجىنى قاندۇرىدۇ. «كاۋلا» دېگەن سۆزمۇ يەرلىك ئاۋسترالىيە تىلىدا «سۇ ئىچمەيدۇ» دېگەن مەنىدە.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• ئۇيقۇچانلىق: كاۋلا ئېنېرگىيە تېجەش ئۈچۈن كۈنىگە 18 سائەتتىن 22 سائەتكىچە ئۇخلايدۇ.
• يالغۇز ياشاش: ئۇلار ئادەتتە يالغۇز ياشايدىغان ھايۋانلار بولۇپ، ھەر بىر كاۋلانىڭ ئۆزىگە خاس «تېررىتورىيەسى» بولىدۇ.
• دەرەخ ئۈستى ھاياتى: ئۇلار ئاساسەن يەردە مىڭىشنى ياقتۇرمايدۇ، پەقەت بىر دەرەختىن يەنە بىر دەرەخكە ئۆتۈش ئۈچۈنلا يەرگە چۈشىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

كاۋلا بىر سۈت ئەمگۈچى ھايۋان (Mammal) بولۇش سۈپىتى بىلەن، تۆۋەندىكىدەك كۆپىيىدۇ:

• ئانىسىنىڭ قورسىقىدا خالتىسى بولىدۇ. بوۋاق كاۋلا (Joey) تۇغۇلغاندا ئىنتايىن كىچىك، يەنى پۇرچاقچىلىكلا بولىدۇ.
• تۇغۇلغاندىن كېيىن ئانىسىنىڭ خالتىسىغا ئۆمىلەپ كىرىپ، ئۇ يەردە 6 ئاي ئەتراپىدا سۈت ئىچىپ چوڭ بولىدۇ.
• خالتىدىن چىققاندىن كېيىن، يەنە بىر مەزگىل ئانىسىنىڭ دۈمبىسىگە چىقىپ ياشايدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: كاۋلا ئاۋسترالىيە ساياھەتچىلىكىدىكى ئەڭ چوڭ جەلپ قىلىش كۈچىدۇر. ئۇلار ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇشلۇقنى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.
• خەۋپ: ھازىر كېلىمات ئۆزگىرىشى، ئورمان ئوت ئاپىتى ۋە شەھەرلىشىش سەۋەبىدىن كاۋلىلار يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان (Endangered) تۈرلەر قاتارىغا كىرىپ قالدى. ئىنسانلار ئۇلارنى قوغداش ئۈچۈن مەخسۇس رايونلارنى قۇرماقتا.

9. كۈشەندىسى

تەبىئەتتە كاۋلانىڭ تەبىئىي كۈشەندىلىرى ئاز، ئەمما تۆۋەندىكىلەر ئۇلارغا تەھدىت سالىدۇ:

• ياۋا ئىتلار (Dingos).
• چوڭ تىپتىكى بۈركۈتلەر ۋە يىلانلار (ئاساسلىقى كىچىك كاۋلىلارغا خەۋپلىك).
• ئەڭ چوڭ كۈشەندىسى بولسا ياشاش مۇھىتىنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە كېسەللىكلەردۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• بارماق ئىزى: كاۋلانىڭ بارماق ئىزى (Fingerprints) ئىنسانلارنىڭكىگە ئىنتايىن ئوخشايدۇ، ھەتتا مىكروسكوپ ئاستىدا ئايرىش تەس.
• مېڭىسى: كاۋلانىڭ مېڭىسى تەن جەھەتتىن باشقا سۈت ئەمگۈچىلەرگە قارىغاندا بىر قەدەر كىچىك.
• ئاۋازى: گەرچە كۆرۈنۈشى ئوماق بولسىمۇ، ئەركەك كاۋلىلار جۈپلىشىش مەزگىلىدە ئىنتايىن توم ۋە قوپال ئاۋاز چىقىرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

كەنجى سىنىپى: خالتىلىق ھايۋانلار كەنجى سىنىپى
亚纲 Subclass：有袋下纲 Marsupialia

تۈركۈم: قوش ئالدى چىشلىقلار ئەترىتى
目 Order：双门齿目 Diprotodontia

ئائىلىسى: كاۋلا ئائىلىسى
科 Family：树袋熊科 Phascolarctidae

ئۇرۇقداش: كاۋلا ئۇرۇقى
属 Genus：树袋熊属 Phascolarctos

تۈر: كاۋلا
种 Species：树袋熊 P. cinereus