ئوكيانلارنىڭ قەدىمىي ساياھەتچىلىرى

دېڭىز تاشپاقىسى

1. «دېڭىز تاشپاقىسى» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

دېڭىز تاشپاقىسى (Sea Turtle) يەر شارىدىكى ئەڭ قەدىمىي مەۋجۇتاتلارنىڭ بىرى بولۇپ، تەخمىنەن 110 مىليون يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە. ئۇلار ئوكيانلاردا ياشايدىغان ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار بولۇپ، بىئولوگىيەلىك كۆپ خىللىق (Biodiversity) نى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. گەرچە ئۇلار سۇدا ياشىسىمۇ، ئەمما ئۆپكىسى ئارقىلىق نەپەسلىنىدۇ ۋە تۇخۇم تۇغۇش ئۈچۈن قۇرۇقلۇققا چىقىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: دېڭىز تاشپاقىسى

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Chelonioidea

• ئېنگىلىزچە نامى: Sea Turtle

• ياپونچە ئاتىلىشى: ウミガメ (Umigame)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Deniz Kaplumbağası

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 海龟 (Hǎiguī)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

دېڭىز تاشپاقىلىرىنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ سۇ ئاستىدىكى ھاياتىغا ناھايىتى ياخشى ماسلاشقان:

• قېپى: ئۇلارنىڭ دۈمبىسىدە قاتتىق سۆڭەكسىمان قېپى بولۇپ، ئۇلارنى دۈشمەنلەردىن قوغدايدۇ. قۇرۇقلۇق تاشپاقىلىرىغا ئوخشىمايدىغىنى، دېڭىز تاشپاقىلىرى بېشىنى ۋە پۇتلىرىنى قېپىنىڭ ئىچىگە تارتىۋالالمايدۇ.

• سۇ ئۈزۈش ئەزالىرى: ئۇلارنىڭ پۇتلىرى پالاقسىمان شەكىلدە تەرەققىي قىلغان بولۇپ، سۇدا ناھايىتى تېز ۋە چاققان ئۈزۈشىگە ياردەم بېرىدۇ.

• چوڭلۇقى: تۈرلىرىگە ئاساسەن چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشىمايدۇ. مەسىلەن، «تېرە قاپلىق دېڭىز تاشپاقىسى» نىڭ ئېغىرلىقى 900 كىلوگىرامغىچە يېتىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

دېڭىز تاشپاقىلىرى دۇنيادىكى شىمالىي قۇتۇپ ۋە جەنۇبىي قۇتۇپتىن باشقا بارلىق ئوكيانلارنىڭ ئىللىق ۋە مۆتىدىل سۇ تەۋەلىكىدە ياشايدۇ. بولۇپمۇ ئاتلانتىك ئوكيان، تىنچ ئوكيان ۋە ھىندى ئوكياننىڭ قىرغاقلىرى ئۇلارنىڭ ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ماكانلىرىدۇر.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

دېڭىز تاشپاقىلىرىنىڭ ئوزۇقلىنىشى تۈرىگە قاراپ پەرقلىق بولىدۇ:

• بەزى تۈرلىرى (يېشىل تاشپاقا) ئاساسلىقى دېڭىز يۈسۈنلىرى ۋە ئۆسۈملۈكلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• بەزىلىرى بولسا مېدۇزا، راك، قۇلۇلە ۋە كىچىك بېلىقلارنى يەيدۇ.

• ئۇلارنىڭ دېڭىز ئېكولوگىيە سىستېمىسى (Marine ecosystem) نى تەڭشەشتىكى رولى چوڭ بولۇپ، دېڭىز ئاستى ئۆسۈملۈكلىرىنىڭ ساغلام ئۆسۈشىگە ياردەم بېرىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

دېڭىز تاشپاقىلىرى يالغۇز ياشاشنى خالايدۇ. ئۇلار ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى سۇ ئاستىدا ئۆتكۈزىدۇ. ئۇلارنىڭ ئەڭ ئاجايىپ ئادىتى شۇكى، چىشىلىرى تۇخۇم تۇغۇش ۋاقتى كەلگەندە، ئۆزى تۇغۇلغان قۇم ساھىلىغا نەچچە مىڭ كىلومېتىر يول يۈرۈپ قايتىپ كېلىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

نەسىللىنىش جەريانى سۇدا ئېلىپ بېرىلىدۇ، ئەمما چىشىلىرى قىرغاققا چىقىپ قۇمنى كولاپ ئۇۋا ياسايدۇ ۋە تۇخۇم قويىدۇ.

• بىر قېتىمدا 70 تىن 190 غىچە تۇخۇم قويۇشى مۇمكىن.

• تۇخۇملارنىڭ ئەركەك ياكى چىشى بولۇپ چىقىشى قۇمنىڭ تېمپېراتۇرىسىغا باغلىق. تېمپېراتۇرا يۇقىرى بولسا چىشى، تۆۋەن بولسا ئەركەك تاشپاقىلار كۆپرەك چىقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

دېڭىز تاشپاقىلىرى ئىنسانلار ئۈچۈن ساياھەت ۋە ئىلىم-پەن جەھەتتىن قىممەتلىك. ئەمما، ئىنسانلارنىڭ پائالىيىتى ئۇلارغا چوڭ خەتەر ئېلىپ كەلمەكتە:

• پايدىسى: دېڭىز ساھىلى ساياھەتچىلىكىنى جانلاندۇرىدۇ ۋە ئوكيان ساغلاملىقىنى ساقلايدۇ.

• زىيىنى: سۇلياۋ تاشلاندۇقلار ۋە تورلارغا بېلىق تۇتۇش جەريانىدا ئېلىنىپ قېلىش ئۇلارنىڭ سانىنى ئازايتىۋەتكەن. شۇڭا ھازىر نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئۇلارنى قوغداش (Conservation) خىزمىتى كۈچەيتىلمەكتە.

9. كۈشەندىسى

تۇخۇمدىن يېڭى چىققان كىچىك تاشپاقىلارنىڭ كۈشەندىلىرى ئىنتايىن كۆپ، مەسىلەن: قىرغاق قۇشلىرى، راكلار ۋە تۈلكىلەر. سۇغا كىرگەندىن كېيىن بولسا كونا بېلىقلار ۋە لەھەڭ بېلىقلىرى ئۇلارنىڭ ئاساسلىق دۈشمىنى ھېسابلىنىدۇ. چوڭ بولغاندا بولسا، ئىنسانلارنىڭ ئوكياننى بۇلغىشى ئەڭ چوڭ خەتەردۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• دېڭىز تاشپاقىلىرى سۇ ئاستىدا بىر نەچچە سائەت نەپىسىنى تۇتالايدۇ.

• ئۇلار يەر شارىنىڭ ماگنىت مەيدانىدىن پايدىلىنىپ يۆنىلىش پەرقلەندۈرىدۇ ۋە يىراق مۇساپىلىك كۆچۈش (Migration) ئېلىپ بارىدۇ.

• بەزى دېڭىز تاشپاقىلىرى 80 يىلدىن ئارتۇق ئۆمۈر كۆرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

• تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى (Kingdom: Animalia)

• تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى (Phylum: Chordata)

• كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى (Subphylum: Vertebrata)

• سىنىپى: ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار سىنىپى (Class: Reptilia)

• ئەترىتى: تاشپاقىلار ئەترىتى (Order: Testudines)

• كەنجى ئەترىتى: يوشۇرۇن بويۇنلۇق تاشپاقىلار كەنجى ئەترىتى (Suborder: Cryptodira)

• دەرىجىدىن تاشقىرى ئائىلىسى: دېڭىز تاشپاقىلىرى دەرىجىدىن تاشقىرى ئائىلىسى (Superfamily: Chelonioidea)

• ئائىلىسى: (تۈرىگە قاراپ) مەسىلەن: Cheloniidae ياكى Dermochelyidae

• تۈر سانى: دۇنيادا جەمئىي 7 تۈردىكى دېڭىز تاشپاقىسى بار.