چايكا

1. «چايكا» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

چايكا (Seagull) بولسا دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ تارقالغان ۋە كىشىلەرگە ئەڭ تونۇشلۇق بولغان دېڭىز قۇشلىرىنىڭ بىرى. ئۇلار ئاساسلىقى دېڭىز قىرغاقلىرى، ئوكيانلار، چوڭ كۆل ۋە دەريا بويلىرىدا ياشايدۇ. چايكىلار ئۆزىنىڭ ئۆتكۈر ئاۋازى، چاققان پەرۋازى ۋە يۇقىرى دەرىجىدىكى ماسلىشىشچانلىق (Adaptability) ئىقتىدارى بىلەن داڭلىق. ئۇلار ئېكولوگىيىلىك سىستېمىدا «دېڭىز قىرغىقىنىڭ تازىلىقچىسى» دېگەن نام بىلەن ئاتىلىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: چايكا

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Laridae (ئائىلە نامى)

• ئېنگىلىزچە نامى: Seagull

• ياپونچە ئاتىلىشى: カモメ (Kamome)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Martı

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 海鸥 (Hǎi’ōu)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

چايكا گەۋدىسى ئوتتۇراھالدىن چوڭراق كېلىدىغان قۇش بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• رەڭگى: كۆپىنچە چايكىلارنىڭ تۈكلىرى ئاق ۋە كۈلرەڭ بولۇپ، قانىتىنىڭ ئۇچىدا قارا نۇقتىلار بولىدۇ.

• تۇمشۇقى: ئۇلارنىڭ تۇمشۇقى بىر قەدەر كۈچلۈك، ئۇچى سەل ئەگرى كەلگەن بولۇپ، ئولجىنى تۇتۇشقا قۇلايلىق.

• پۇتى: بارماقلىرىنىڭ ئارىسىدا پەردە بولۇپ، سۇدا ئۈزۈشكە ئىنتايىن ماسلاشقان.

• قانىتى: ئۇزۇن ۋە ئىنچىكە قانىتى ئۇلارنىڭ ھاۋادا ئۇزاق ۋاقىت پەرۋاز قىلىشىغا ۋە تېز سۈرئەتتە يۆنىلىش ئۆزگەرتىشىگە ياردەم بېرىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

چايكىلار پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا تارقالغان. ئۇلارنى شىمالىي قۇتۇپتىن جەنۇبىي قۇتۇپقىچە بولغان بارلىق قىرغاق رايونلىرىدا ئۇچراتقىلى بولىدۇ. بۇ قۇشلارنىڭ ماكان (Habitat) دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، دېڭىز قىرغاقلىرىدىن باشقا، چوڭ قۇرۇقلۇقلاردىكى كۆل، سۇ ئامبارلىرى ۋە شەھەر ئەتراپىدىكى ئەخلەتخانىلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

چايكا ئوزۇقلۇق تاللىمايدىغان قۇش (Omnivorous) ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش ئادىتى تۆۋەندىكىچە:

• دېڭىزدىكى كىچىك بېلىقلار، قىسقۇچپاقا ۋە مولليۇسكىلارنى يەيدۇ.

• قۇرۇقلۇقتىكى ھاشاراتلار، چاشقانلار ۋە باشقا قۇشلارنىڭ تۇخۇمى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• ئىنسانلار تاشلىۋەتكەن تاماق قالدۇقلىرى ۋە ئەخلەتلەرنىمۇ يەيدۇ.

• ئۇلار يەنە باشقا قۇشلارنىڭ ئولجىسىنى ئېلىۋېلىشقا ماھىر.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

چايكىلار ئىنتايىن ئەقىللىق ۋە ئىجتىمائىي ھايۋانلار (Social animals) بولۇپ، توپلىشىپ ياشايدۇ. ئۇلار بىر-بىرى بىلەن يۇقىرى ئاۋازلىق توۋلاشلار ئارقىلىق ئالاقە قىلىدۇ. ئۇۋىسىنى ئادەتتە يەر يۈزىگە، قىيالارغا ياكى ئېگىز بىنالارنىڭ ئۈستىگە ئوت-چۆپ ۋە پەيلەردىن پايدىلىنىپ ياسايدۇ. ئۇلار ئۆز تېررىتورىيەسىنى قوغداشتا ئىنتايىن زەردىخور كېلىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

چايكىلارنىڭ كۆپىيىش (Reproduction) مەزگىلى ئادەتتە ئەتىياز ۋە ياز ئايلىرىغا توغرا كېلىدۇ:

• ئۇلار ئادەتتە بىر جۈپ بولۇپ ياشاش (Monogamy) تۈزۈمىگە ئەمەل قىلىدۇ.

• چىشى چايكا بىر قېتىمدا 2 تىن 3 كىچە تۇخۇم تۇغىدۇ.

• ئەر-چىشى چايكىلار نۆۋەت بىلەن تۇخۇم بېسىپ، بالىلىرىنى بىرلىكتە بېقىپ چوڭ قىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: دېڭىز قىرغاقلىرىدىكى جانلىقلارنىڭ جەسەتلىرىنى ۋە ئەخلەتلەرنى يەپ، مۇھىتنى تازىلايدۇ.

• زىيىنى: شەھەرلەردە ياشايدىغان چايكىلار شاۋقۇن پەيدا قىلىشى، كىشىلەرنىڭ تامىقىنى булаۋېلىشى ۋە تېزەكلىرى بىلەن بىنالارنى سۈلۈكسىز قىلىشى مۇمكىن. ئۇلار يەنە بېلىقچىلىق مەيدانلىرىغا زىيان يەتكۈزىدۇ.

9. كۈشەندىسى

چايكىلارنىڭ تەبىئىي كۈشەندىلىرى ئاساسلىقى چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ قۇشلار (مەسىلەن، بۈركۈت)، تۈلكە، مۈشۈك ۋە سۇ كىرپىلىرىدۇر. ياش چايكىلار ۋە تۇخۇملار ئەڭ ئاسان ھۇجۇمغا ئۇچرايدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• چايكىلار تۇزلۇق سۇنى ئىچەلەيدۇ، چۈنكى ئۇلارنىڭ كۆزىنىڭ ئۈستىدە تۇزنى سۈزۈپ چىقىرىدىغان ئالاھىدە بېزى بولىدۇ.

• ئۇلار ئىنتايىن ئەقىللىق بولۇپ، قۇلۇلە ۋە قىسقۇچپاقىلارنى چېقىش ئۈچۈن، ئۇلارنى يۇقىرىدىن تاش يوللارغا تاشلايدۇ.

• چايكا دۇنيادىكى ئوزۇقلۇق زەنجىرى (Food chain) سىستېمىسىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

سىنىپى : قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم : سۇ چايكا ئەترىتى (خاراڭسىمانلار ئەترىتى)
目 Order： 鸻形目 Charadriiformes

ئائىلىسى : چايكا ئائىلىسى
科 Family： 鸥科 Laridae

ئۇرۇقداش : چايكا ئۇرۇقدىشى (مەسىلەن: Larus)
属 Genus： 鸥属 Larus

تۈر : 50 دىن ئارتۇق تۈرى بار.
种 Species： 海鸥 Larus canus (مىسال سۈپىتىدە)