ت

تۆگە — چۆل-جەزىرىلەردە ياشاشقا ئىنتايىن ماسلاشقان، ئۆزگىچە جىسمانىي قۇرۇلمىسى بىلەن تونۇلغان چوڭ تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇ ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بۇيان ئىنسانلار تەرىپىدىن يۈك توشۇش ۋە قاتناش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكى ئۈچۈن «چۆل كېمىسى» (Desert Ship) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تۆگىلەر قۇملۇقتىكى قاتتىق ئىسسىققا، سۇسىزلىققا ۋە ئوزۇقلۇق كەمچىل بولۇشتەك ناچار شارائىتلارغا چىدامچانلىقى بىلەن باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.

تۈڭلۈك، ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى بىناكارلىقىدىكى ئۆگزىنىڭ چوققىسىغا جايلاشقان، ئاساسلىقى ھاۋا ئالماشتۇرۇش، يورۇقلۇق كىرگۈزۈش ۋە تۈتۈن چىقىرىش رولىنى ئوينايدىغان مۇھىم تەركىبىي قىسىم. ئۇ پەقەت بىر بىناكارلىق ئېلېمېنتى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تۇرمۇش پەلسەپىسى، ئائىلە ئىناقلىقى ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان چوڭقۇر مەنىگە ئىگە مەدەنىيەت سىمۋولىدۇر.

تارازا (Balance Scale)، يەنە تەڭپۇڭلۇق تارازىسى ياكى گىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ بىر خىل كىلاسسىك ئېغىرلىق ئۆلچەش ئەسۋابى بولۇپ، نامەلۇم جىسىم بىلەن مەلۇم بولغان جىسىمنىڭ ماسسىسىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئېغىرلىقىنى ئۆلچەشكە ئىشلىتىلىدۇ. تارازا جىسىمنىڭ ماسسىسىنى ئۆلچەيدىغان بىر خىل ئەسۋاب بولۇپ، پىشاڭ پىرىنسىپىغا ئاساسەن ياسىلىدۇ، پىشاڭنىڭ ئىككى ئۇچىدا بىردىن كىچىك تەخسە بولىدۇ، سول ئۇچىغا تارازا تېشى، ئوڭ ئۇچىغا ئۆلچىمەكچى بولغان جىسىم قويۇلىدۇ، پىشاڭنىڭ مەركىزىگە ئىسترېلكا ئورنىتىلغان بولۇپ، ئىككى ئۇچى تەڭپۇڭلاشقاندا، ئىككى ئۇچىنىڭ ماسسىسى ( ئېغىرلىقى ) تەڭ بولىدۇ. 

تۇخۇم ( ھايۋانات تۇخۇمى ) قۇشلار، ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار، قوش ماكانلىق ھايۋانلار ۋە بېلىق قاتارلىق ھايۋانلار تۇغقان تۇخۇمسىمان جانلىقلار بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغىنى ھەم ئىنسانلار كەڭ دائىرىدە ئىستېمال قىلىدىغىنى توخو تۇخۇمىدۇر. تۇخۇم بىر خىل ئوزۇقلۇق تەركىبى مول يېمەكلىك بولۇپ، يۇقىرى سۈپەتلىك ئاقسىل، ۋىتامىن ۋە مىنېرال ماددىلارغا ئىگە، تاماق ئېتىش ۋە يېمەك - ئىچمەكتە كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىدۇ.

تاتلىق بەرەڭگە ( ئىلمىي نامى:Ipomoea batatas ) تاتلىق ياڭيۇ، تاتلىقياڭيۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ يۆگىمەچ گۈل ئائىلىسىدىكى بىر خىل تۈگۈنەك يىلتىزلىق زىرائەت. تاتلىق بەرەڭگىنىڭ ئەسلىي ماكانى جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسى بولۇپ، كېيىن تەدرىجىي ھالدا دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان، ھازىر يەر شارىدىكى مۇھىم ئاشلىق ۋە ئىقتىسادىي زىرائەتلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئۇنىڭ تۈگۈنەك يىلتىزىدا كراخمال مول، تەمى تاتلىق بولۇپ، نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ كۈندىلىك يېمەك - ئىچمىكىدىكى ئاساسلىق يېمەكلىكلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

تېرىق ( ئىلمىي نامى:Panicum miliaceum )  باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈك بولۇپ، تېرىق تۈرىدىكى زىرائەتكە تەۋە. ئۇ جۇڭگو، ھىندىستان، رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى ئاشلىق زىرائەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، نەچچە مىڭ يىللىق تېرىقچىلىق تارىخىغا ئىگە. تېرىقنىڭ ئۇيغۇنلىشىشچانلىقى كۈچلۈك بولۇپ، قۇرغاق، ئۈنۈمسىز تۇپراقتا ئۆسەلەيدۇ، شۇڭا كىلىمات شارائىتى بىر قەدەر ناچار رايونلاردا ئىنتايىن مۇھىم.

بىر خىل ھايۋان. قۇيرۇق قىسمىدا ئۇزۇن چىرايلىق پەيلىرى بولۇپ، بەزىدە كەڭ ئاچسا ناھايىتى چىرايلىق كۆرۈنۈشنى ھاسىل قىلىدۇ. شۇڭا بۇرۇنقىلار چىرايلىق شەيئىلەرنى، ئاياللارنى توزغا ئوخشىتىدۇ.