قامۇس

تۆگە — چۆل-جەزىرىلەردە ياشاشقا ئىنتايىن ماسلاشقان، ئۆزگىچە جىسمانىي قۇرۇلمىسى بىلەن تونۇلغان چوڭ تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئۇ ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بۇيان ئىنسانلار تەرىپىدىن يۈك توشۇش ۋە قاتناش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكى ئۈچۈن «چۆل كېمىسى» (Desert Ship) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تۆگىلەر قۇملۇقتىكى قاتتىق ئىسسىققا، سۇسىزلىققا ۋە ئوزۇقلۇق كەمچىل بولۇشتەك ناچار شارائىتلارغا چىدامچانلىقى بىلەن باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.

ئېيىق دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك قۇرۇقلۇق يىرتقۇچى ھايۋانلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار ئەقىللىقلىقى، زور جىسمانىي كۈچى ۋە ھەرخىل تەبىئىي مۇھىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارى بىلەن تونۇلغان. ئېيىقلار سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا سەككىز خىل ئاساسلىق تۈرى مەۋجۇت. ئۇلار ئادەتتە يالغۇز ياشايدىغان ھايۋانلار بولسىمۇ، ئەمما ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

يىلپىز دۇنيادىكى ئەڭ چاققان، كۈچلۈك ۋە سىرلىق يىرتقۇچى (Predator) ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، مۈشۈك ئائىلىسىگە تەۋە. ئۇ ئۆزىنىڭ تېزلىكى، دەرەخكە يامىشىش ماھارىتى ۋە ئۆزگىچە تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن داڭلىق. يىلپىز تەبىئەتتىكى ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.

چوڭ مۈشۈكئېيىق (Giant Panda) دۇنيادىكى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان ۋە قىممەتلىك ياۋايى ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ جۇڭگونىڭ «دۆلەت گۆھىرى» دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ يۇمىلاق تاشقى كۆرۈنۈشى، ئاق-قارا رەڭلىك يۇڭى ۋە ئادەتتىن تاشقىرى سۆيۈملۈك ھەرىكەتلىرى بىلەن پۈتۈن دۇنيا خەلقىنىڭ قىزغىن ياقتۇرۇشىغا ئېرىشكەن. گەرچە ئۇ يىرتقۇچ ھايۋانلار تۈركىمىگە كىرسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن مەزگىللىك تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىدا ئاساسلىق ئوزۇقلىقىنى بامبۇكقا ئۆزگەرتكەن. بۈگۈنكى كۈندە چوڭ مۈشۈكئېيىق دۇنيا ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش فوندى (WWF) نىڭ سىمۋولى بولۇپ، تەبىئەتنى قوغداشنىڭ يەرشارىۋى بەلگىسى ھېسابلىنىدۇ.

يولۋاس — مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈك يىرتقۇچ ھايۋان بولۇپ، ئاسىيا قىتئەسىگە خاس تۈردۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك تاشقى كۆرۈنۈشى، كۈچلۈك مۇسكۇللىرى ۋە ئۆزگىچە سىزىقچىلىرى بىلەن تونۇلغان. تەبىئەت دۇنياسىدا ئۇ يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ ئەڭ چوققىسىدا تۇرىدىغان ئەڭ كۈچلۈك يىرتقۇچ (Apex Predator) ھېسابلىنىدۇ. يولۋاسلار كۆپىنچە «ئورمان شاھى» دەپ تەرىپلىنىدۇ ۋە نۇرغۇنلىغان خەلقلەرنىڭ (جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ) ئەپسانە-رىۋايەتلىرىدە كۈچ، قۇدرەت ۋە باتۇرلۇقنىڭ سىمۋولى قىلىپ تەسۋىرلىنىدۇ.

شىر — مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ۋە ھەيۋەتلىك ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، تارىختىن بۇيان ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىدە «ھايۋاناتلار پادىشاھى» دەپ تەرىپلىنىپ كەلگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىك تاشقى كۆرۈنۈشى، كۈچلۈك مۇسكۇللىرى ۋە ئۆزگىچە ئىجتىمائىي تۇرمۇش شەكلى بىلەن داڭلىق. شىرلار ئادەتتە ئافرىقا قىتئەسىدىكى كەڭ ئوتلاقلاردا ۋە ھىندىستاننىڭ مەلۇم رايونلىرىدا ياشايدۇ. ئۇلار كۈچ-قۇدرەت، ھۆكۈمرانلىق ۋە باتۇرلۇقنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە دۆلەت گېربلىرىدىن تارتىپ، ئەدەبىيات-سەنئەت ئەسەرلىرىگىچە كەڭ ئورۇن ئالغان.

بېگېموت قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدە، پىل ۋە كەركىداندىن قالسىلا ئۈچىنچى چوڭ ھايۋان ھېسابلىنىدۇ. گەرچە تاشقى كۆرۈنۈشى يوغان، ھەرىكىتى ئاستا كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ ئىنتايىن خەتەرلىك ۋە ھەرىكىتى چاققان ھايۋاندۇر. بېگېموتلار ئاساسەن ئافرىقا قىتئەسىدىكى دەريا ۋە كۆللەردە ياشايدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاياتى سۇ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. «يېرىم سۇدا ياشايدىغان» (Semi-aquatic) بۇ ھايۋانلار كۈندۈزى سۇ ئىچىدە سالقىنداپ، كېچىسى قۇرۇقلۇققا چىقىپ ئوزۇقلىنىدۇ. گەرچە ئۇلار ئوتخور بولسىمۇ، ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، ياۋايى تەبىئەتتىكى ئەڭ ۋەھشىي ھايۋانلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ.

زىراپە – قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان ھايۋانلار ئىچىدىكى بويى ئەڭ ئېگىز سۈت ئەمگۈچى ھايۋان بولۇپ، ئاساسلىقى ئافرىقا قىتئەسىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان جانلىقلارنىڭ بىرىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ئاجايىپ ئۇزۇن بوينى، ئىنچىكە پۇتلىرى ۋە بەدىنىدىكى ئۆزگىچە «كەشتىلەنگەن» گۈللىرى بىلەن مەشھۇر. تەبىئەت دۇنياسىدا زىراپىلەر «ئوتلاق كۈزەتچىلىرى» دەپمۇ تەرىپلىنىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئېگىز بويى ئارقىلىق يىراقتىكى يىرتقۇچلارنى ھەممىدىن بۇرۇن بايقاش ئىقتىدارىغا ئىگە.

پىل — ھازىر يەر شارىدىكى قۇرۇقلۇقتا ياشاۋاتقان ئەڭ چوڭ سۈت ئەمگۈچى ھايۋان بولۇپ، ئۇلارنىڭ غايەت زور گەۋدىسى، ئۇزۇن تۇمشۇقى ۋە يوغان قۇلاقلىرى ئۇلارنى باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلىەندۈرۈپ تۇرىدۇ. پىللار ناھايىتى ئەقىللىق، ئىجتىمائىي ھايۋانلار بولۇپ، كۈچلۈك ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى ۋە ئائىلە رىشتىسى بىلەن داڭلىق. ئۇلار ئېكولوگىيەلىك سىستېمىدا ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدىغان بولۇپ، ئورمان ۋە ئوتلاق ئېكولوگىيەسىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا «ئىنژېنېر» لىق رولىنى ئۆتەيدۇ. بۈگۈنكى كۈندە پىللار ئاساسلىقى ئافرىقا ۋە ئاسىيا قىتئەسىدە تارقالغان بولۇپ، تەبىئەت دۇنياسىنىڭ ئەڭ ھەيۋەتلىك سىمۋوللىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.

سەرەڭگە — سۈركىلىش ئارقىلىق ئوت ھاسىل قىلىدىغان، ئادەتتە ياغاچ ياكى قاتتىق قەغەزدىن ياسالغان، بىر بېشىغا ئاسان ئوت ئالىدىغان خىمىيەلىك ماددا (باش قىسمى) سۈركەلگەن كىچىك بىر تۇرمۇش بۇيۇمىدۇر. سەرەڭگە ئاساسلىقى كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئوت يېقىش، تاماكا تۇتاشتۇرۇش، شام يېقىش ۋە باشقا ئىسسىقلىق مەنبەلىرىنى قوزغىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. گەرچە بۈگۈنكى كۈندە ئېلېكتىرونلۇق ئوتقاش (چاقماق) لار كەڭ ئومۇملاشقان بولسىمۇ، سەرەڭگە يەنىلا ئۆزىنىڭ ئەرزان، ئاددىي ۋە ئىشەنچلىك بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى بىلەن ئۆز ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە. ئۇ ئادەتتە «سەرەڭگە قۇتىسى» دەپ ئاتىلىدىغان، يان تەرىپىگە سۈركەش يۈزى چاپلانغان كىچىك قۇتىلاردا سېتىلىدۇ.

سۇپرا ئۇيغۇرلارنىڭ يېمەك – ئىچمەك مەدەنىيىتىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان، ئىشلىتىش تارىخى ئۇزاق تۇرمۇش بۇيۇملىرىنىڭ بىرى. ئۇيغۇرلارنىڭ تاماق تۈرلىرى كۆپ بولۇپلا قالماي، تاماق جابدۇقلىرىمۇ كۆپ، سۇپرا مانا مۇشۇ تاماق جابدۇقلىرى ئىچىدىكى مۇھىم ئاشخانا جابدۇقى.

نوبېل مۇكاپاتى دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە شەرەپلىك خەلقئارالىق مۇكاپات بولۇپ، ھەر يىلى فىزىكا، خىمىيە، فىزىئولوگىيە ياكى مېدىتسىنا، ئەدەبىيات، تىنچلىق ۋە ئىقتىساد ئىلمى قاتارلىق ساھەلەردە «ئۆتكەن بىر يىلدا ئىنسانىيەتكە ئەڭ زور مەنپەئەت يەتكۈزگەن» شەخسلەرگە ياكى تەشكىلاتلارغا بېرىلىدۇ. بۇ مۇكاپات ئىلىم-پەننىڭ چوققىسىغا چىققانلار، ئەدەبىيات ئارقىلىق ئىنسان قەلبىنى تەۋرەتكەنلەر ۋە دۇنيا تىنچلىقى ئۈچۈن ئۆزىنى بېغىشلىغانلارغا بېرىلگەن ئەڭ يۈكسەك ئېتىراپنامىدۇر.

شاھمات، ئىككى كىشى ئوتتۇرىسىدا ئوينىلىدىغان، چوڭقۇر ئىستراتېگىيە، ئىنچىكە تاكتىكا ۋە يىراقنى كۆرەرلىككە ئەھمىيەت بېرىدىغان بىر خىل ئەقلىي ئويۇن. ئۇ پەقەت بىر ئويۇنلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىلمىي تەپەككۇر، سەنئەت ۋە رىقابەت روھىنى ئۆزىدە مۇجەسسەملىگەن بىر مەدەنىيەت ھادىسىسىدۇر. ئويۇنچىلار 64 كاتەكلىك تاختاي ئۈستىدە 16 خانىدىن تەركىب تاپقان قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىپ، قارشى تەرەپنىڭ شاھىنى «مات» قىلىش، يەنى ئۇنى قېچىپ قۇتۇلالمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈش ئارقىلىق غەلىبىنى قولغا كەلتۈرىدۇ.

ھويلا – ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى، مەدەنىيىتى ۋە روھىي دۇنياسى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان، ئاددىيغىلا بىر ئۆينىڭ سىرتىدىكى بوشلۇق بولماستىن، بەلكى بىر ئائىلىنىڭ خۇشاللىقى، جەمئىيەتلىك مۇناسىۋىتى ۋە تەبىيەتكە بولغان مۇھەببىتى ئەكىس ئېتىدىغان مۇقەددەس ماكاندۇر. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھويلا، ئۆينىڭ داۋامى، روھىي ئارامگاھ ۋە گۈزەللىككە بولغان ئىنتىلىشنىڭ نامايەندىسى ھېسابلىنىدۇ.

دەرۋازا، پەقەتلا بىر بوشلۇقتىن يەنە بىر بوشلۇققا ئۆتۈشتىكى ئېغىز ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى بىناكارلىق سەنئىتى، ئۆرپ-ئادەتلىرى، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرى ۋە مەنىۋىي دۇنياسىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان مۇھىم مەدەنىيەت بەلگىسىدۇر. قەدىمكى شەھەر سېپىللىرىدىكى ھەيۋەتلىك قوۋۇقلاردىن تارتىپ، ھويلا-ئاراملارنىڭ كۆركەم نەقىشلىك كىرىش ئېغىزلىرىغىچە، دەرۋازا ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىدا ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ.

تۈڭلۈك، ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى بىناكارلىقىدىكى ئۆگزىنىڭ چوققىسىغا جايلاشقان، ئاساسلىقى ھاۋا ئالماشتۇرۇش، يورۇقلۇق كىرگۈزۈش ۋە تۈتۈن چىقىرىش رولىنى ئوينايدىغان مۇھىم تەركىبىي قىسىم. ئۇ پەقەت بىر بىناكارلىق ئېلېمېنتى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تۇرمۇش پەلسەپىسى، ئائىلە ئىناقلىقى ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان چوڭقۇر مەنىگە ئىگە مەدەنىيەت سىمۋولىدۇر.

"قاراۋۇل" – بۇ سۆز قۇلىقىمىزغا ئاڭلانغاندا، كۆز ئالدىمىزدا ئۆتكۈر نەزەرلىك، قورقماس ۋە سادىق بىر شەخسنىڭ ئوبرازى نامايان بولىدۇ. ئۇ بەلكىم قەدىمكى قەلئەنىڭ مۇنارىدا تۇرغان پالۋان، چېگرادىكى سەپداش، ياكى بۈگۈنكى زاماننىڭ بىخەتەرلىك خادىمى بولۇشى مۇمكىن. "قاراۋۇل" سۆزى ئاددىي بىر كەسىپ نامى بولۇپلا قالماي، ئۇنىڭ ئارقىسىغا مەسئۇلىيەت، بۇرچ، ساداقەت ۋە قوغداش قاتارلىق چوڭقۇر مەنىلەر يوشۇرۇنغان. بۇ ماقالىدە بىز "قاراۋۇل" سۆزىنىڭ مەنىسى، كېلىپ چىقىشى، تارىخىي ئەھمىيىتى ۋە ئۇنىڭ جەمئىيەتتىكى كۆپ خىل رولى ئۈستىدە توختىلىمىز.

ۋېلىسپىت ئىنساننىڭ ئۆز كۈچى ئارقىلىق پېدال تېپىش ئارقىلىق ھەرىكەتلىنىدىغان ئىككى چاقلىق قاتناش ۋاسىتىسىدۇر. ئۇ 19-ئەسىردە ئىجاد قىلىنغاندىن بۇيان، دۇنيادىكى ئەڭ ئومۇملاشقان ۋە ئەڭ كەڭ قوللىنىلىدىغان قاتناش قوراللىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ۋېلىسپىت پەقەتلا بىر جايدىن يەنە بىر جايغا بېرىشنىڭ ئاددىي ۋاسىتىسى بولۇپلا قالماي، يەنە چېنىقىش، كۆڭۈل ئېچىش، مۇسابىقىلىشىش ۋە ساياھەت قىلىشنىڭ مۇھىم قورالى، شۇنداقلا يېشىل، مۇھىت ئاسرايدىغان تۇرمۇش ئۇسۇلىنىڭ جانلىق سىمۋولى ھېسابلىنىدۇ.

يەلپۈگۈچ ئىنسانلار تارىخىدىكى ئەڭ قەدىمىي ۋە ئەمەلىي ئەسۋابلارنىڭ بىرى. ئۇنىڭ ئاساسلىق ئىقتىدارى ھاۋا ئېقىمى ھاسىل قىلىپ، ئادەمنى سالقىنلىتىش ياكى ھاۋانى ھەرىكەتلەندۈرۈشتىن ئىبارەت. يازنىڭ تومۇز ئىسسىق كۈنلىرىدە، توك ۋە زامانىۋى تېخنىكىلار بولمىغان دەۋرلەردە، يەلپۈگۈچ كىشىلەرنىڭ ئىسسىقتىن ساقلىنىشىدىكى ھەمراھى بولۇپ كەلگەن. گەرچە ئاددىي بىر قورالدەك كۆرۈنسىمۇ، ئۇ نۇرغۇن مەدەنىيەتلەردە چوڭقۇر تارىخىي ۋە بەدىئىي قىممەتكە ئىگە.

ئاغمىخان (Weasel) ھەققىدە بىلىملەرنى ھەمبەھىرلەندۇق. ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى، ياشاش ئادىتى، رىۋايەتلەردىكى ئوبرازى ۋە ئىنسانلار بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋىتى قاتارلىقلارنى بۇ يەردىن تەپسىلىي كۆرۈپ بېقىڭ.

قاسراق دېگەن نېمە؟ بېلىق، يىلان ۋە باشقا ھايۋانلاردىكى قاسراقلارنىڭ رولى، تۈرلىرى ۋە سىرلىرىنى بۇ ماقالىدىن تەپسىلىي ئۆگىنىۋېلىڭ. قاسراقنىڭ تەبىئەتتىكى ئورنى ۋە ئەھمىيىتىنى چوڭقۇر چۈشىنىڭ.