ئاق قۇتان (ئاققوتان) 

1. «ئاق قۇتان (ئاققوتان)» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ئاق قۇتان (ئاققوتان) سۇ قۇشلىرى ئىچىدىكى ئەڭ نەپىس ۋە گۈزەل تۈرلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ قارىدەك ئاپئاق پېيى، ئۇزۇن پۇتلىرى ۋە نەپىس ھەرىكەتلىرى بىلەن تونۇلغان. بۇ قۇش دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا پاكلىق ۋە گۈزەللىكنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە قارىلىدۇ. ئۇلار ئاساسلىقى سۇ قىرغاقلىرىدا ياشايدىغان بولۇپ، ئېكولوگىيەلىك سىستېما (ecosystem) نىڭ ساغلاملىقىنى ئۆلچەيدىغان مۇھىم جانلىقلارنىڭ بىرىدۇر.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ئاق قۇتان (ئاققوتان)

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Egretta

• ئېنگىلىزچە نامى: Egret

• ياپونچە ئاتىلىشى: シラサギ (Shirasagi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Ak balıkçıl

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 白鹭 (Báilù)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ئاق قۇتاننىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ناھايىتى گەۋدىلىك بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• پەي رەڭگى: پۈتۈن بەدىنىنى قاپلىغان پەي (feathers) قارىدەك ئاپئاق بولىدۇ.

• بويۇن ۋە تۇمشۇق: بويۇن قىسمى ئۇزۇن ھەم ئىنچىكە بولۇپ، ئۇچقاندا “S” شەكىلدە قاتلىنىدۇ. تۇمشۇقى ئۇزۇن، ئۇچلۇق بولۇپ، بېلىق تۇتۇشقا ماسلاشقان.

• پۇتلىرى: پۇتلىرى ئىنتايىن ئۇزۇن ۋە قارا (ياكى سېرىق) بولۇپ، سۇ ئىچىدە يۆتكىلىشكە قولايلىق يارىتىدۇ.

• بەدەن شەكلى: سىپتا ۋە يېنىك بولۇپ، ئۇلارنىڭ سۇ يۈزىدە ئاستا ۋە سەزگۈر ھەرىكەت قىلىشىغا ياردەم بېرىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ئاق قۇتانلار دۇنيا مىقياسىدا ناھايىتى كەڭ تارقالغان. ئۇلار ئاساسلىقى تۆۋەندىكى رايونلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ:

• سۇدۆڭلۈك (wetlands)، كۆل بويلىرى، دەريا قىرغاقلىرى، سازلىقلار ۋە شاللىقلار.

• تارقىلىش دائىرىسى ئاسىيا، ياۋروپا، ئافرىقا ۋە ئامېرىكا قىتئەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

• ئۇلار ئادەتتە ئىسسىق ۋە مۆتىدىل بەلۋاغ رايونلىرىنى ماكان تۇتۇشنى خالايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ئاق قۇتانلار گۆشخور قۇشلار تۈرىگە كىرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئوزۇقلۇق مەنبەلىرى:

• بېلىق، پاقا، سۇ ھاشاراتلىرى ۋە كىچىك قىسقۇچپاقىلار.

• بەزىدە يەر يۈزىدىكى كىچىك كەسلەنچۈك ۋە چاشقانلارنىمۇ ئوۋلايدۇ.

• ئوۋلاش ئۇسۇلى: ئۇلار سۇ ئىچىدە قىمىرلىماي تۇرۇپ ئولجىسىنىڭ يېقىنلىشىشىنى ساقلايدۇ ياكى ئاستا قەدەم بىلەن مېڭىپ، تۇمشۇقى بىلەن تېز سۈرئەتتە ئولجىسىنى تۇتۇۋالىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

ئاق قۇتانلار كوللېكتىپ ياشاشنى ياقتۇرىدىغان قۇشلار بولۇپ، دائىم باشقا سۇ قۇشلىرى بىلەن بىرلىكتە توپلىشىپ يۈرىدۇ.

• ئۇۋا تۇتۇش: ئۇلار ئاساسلىقى سۇ ئەتراپىدىكى ئېگىز دەرەخلەرگە، قومۇشلۇقلارغا ياكى چاتقاللىقلارغا ئۇۋا سېلىشىدۇ.

• ئۇۋىسى ئادەتتە قۇرۇق شاخلاردىن ياسالغان ئاددىي سۇپا شەكلىدە بولىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• نەسىللىنىش مەزگىلىدە، ئەركەك ئاق قۇتانلارنىڭ دۈمبە قىسمىدا چىرايلىق زىننەت پەيلىرى ئۆسۈپ چىقىدۇ.

• تۇخۇم تۇغۇشى: بىر قېتىمدا 3 تىن 5 كىچە سۇس كۆك ياكى يېشىل رەڭلىك تۇخۇم تۇغىدۇ.

• ئەركەك ۋە چىشى قۇتانلار نۆۋەت بىلەن تۇخۇم بېسىپ چۈجە چىقىرىدۇ ۋە بالىلىرىنى بىرلىكتە بېقىپ چوڭ قىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

• پايدىلىق تەرىپى: ئۇلار زىيانلىق ھاشاراتلارنى ۋە كىچىك كەسكۈچى ھايۋانلارنى يەپ، دېھقانچىلىققا پايدا يەتكۈزىدۇ. شۇنداقلا ساياھەتچىلىك ۋە فوتوگرافلىق ئۈچۈن گۈزەل مەنزىرە يارىتىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: بېلىق بېقىش كۆلچەكلىرىگە كىرىۋېلىپ، بېلىقچىلىق ئىگىلىكىگە ئازراق زىيان سالىدىغان ئەھۋاللار بولىدۇ.

• قوغداش: بىر مەزگىل كىيىم-كېچەك زىننىتى ئۈچۈن كۆپ ئوۋلانغان بولسىمۇ، ھازىر نۇرغۇن دۆلەتلەردە قانۇن ئارقىلىق قوغدىلىدۇ.

9. كۈشەندىسى

ئاق قۇتانلارنىڭ تەبىئىي دۈشمەنلىرى ئاساسلىقى يىرتقۇچ قۇشلار (بۈركۈت، قارچىغا)، يىلانلار ۋە تۈلكە قاتارلىق سۈت ئەمگۈچىلەردۇر. بۇ كۈشەندىلەر ئاساسلىقى ئۇلارنىڭ تۇخۇمى ۋە چۈجىلىرىگە خەۋپ يەتكۈزىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئاق قۇتانلار ئۇچقاندا بويۇنلىرىنى تولۇق سوزماي، ئارقىغا قاتلاپ ئۇچىدۇ، بۇ ئۇلارنى تۇرنا قاتارلىق باشقا قۇشلاردىن پەرقلەندۈرىدىغان ئاساسلىق بەلگە.

• تارىختا ئۇلارنىڭ پەيلىرى ئاياللارنىڭ شىلەپىلىرىنى زىننەتلەشكە ئىشلىتىلگەن بولۇپ، ئالتۇندىنمۇ قىممەت باھادا سېتىلغان مەزگىللەر بولغان.

• ئۇلارنىڭ كۆچۈش (migration) ئادىتى بولۇپ، سوغۇق رايونلاردىكى قۇتانلار قىشتا جەنۇبتىكى ئىسسىق جايلارغا كۆچىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

سىنىپى: قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم: پېلىكانسىمانلار تۈركۈمى (ياكى تۇرناسىمانلار)
目 Order： 鹈形目 Pelecaniformes

ئائىلىسى: قۇتانلار ئائىلىسى
科 Family： 鹭科 Ardeidae

ئۇرۇقداش: ئاق قۇتان ئۇرۇقدىشى
属 Genus： 白鹭属 Egretta

تۈر: ئاق قۇتان
种 Species： 白鹭 Egretta garzetta (مىسال سۈپىتىدە كىچىك ئاق قۇتان ئېلىندى)