ياچىۋەك

1. «ياچىۋەك» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ياچىۋەك تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئەڭ ماھىر يىرتقۇچ ھاشاراتلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ ئۆزگىچە تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئوۋ ئوۋلاش تېخنىكىسى بىلەن داڭلىق. ئالدىنقى ئىككى پۇتىنى خۇددى دۇئا قىلىۋاتقاندەك ئېگىپ تۇرىدىغان بولغاچقا، نۇرغۇن تىللاردا «دۇئاچى ھاشارات» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ياچىۋەكلەر ئېكولوگىيەلىك سىستېمىدا زىيانداش ھاشاراتلارنى يوقىتىشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغان پايدىلىق ھاشارات ھېسابلىنىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ياچىۋەك

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Mantodea

• ئېنگىلىزچە نامى: Mantis (تولۇق نامى: Praying Mantis)

• ياپونچە ئاتىلىشى: カマキリ (Kamakiri)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Peygamberdevesi

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 螳螂 (Tángláng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ياچىۋەكنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئۆزگىچە بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• بېشى: ئۈچ بۇرجەك شەكىللىك بولۇپ، 180 گرادۇستىن 300 گرادۇسقىچە ئايلاندۇرالايدۇ. بۇ ئۇنىڭغا ئەتراپنى تولۇق كۆزىتىش ئىقتىدارى بېرىدۇ.

• كۆزى: ئىككى دانە چوڭ مۇرەككەپ كۆزى ۋە ئوتتۇرىسىدا ئۈچ دانە ئاددىي كۆزى بار.

• ئالدى پۇتلىرى: ئالدىنقى جۈپ پۇتلىرى خۇددى «ئوراق» شەكىللىك بولۇپ، تىكەنلىك كېلىدۇ. بۇ پۇتلار ئوۋنى تۇتۇۋېلىش (Ambush predator) ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.

• رەڭگى: ئادەتتە يېشىل ياكى قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ يوپۇرماق ياكى شاخلار ئارىسىدا يوشۇرۇنۇشىغا ياردەم بېرىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ياچىۋەكلەر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا، بولۇپمۇ تروپىك، سۇبتروپىك ۋە مۆتەدىل بەلۋاغ رايونلىرىغا كەڭ تارقالغان.

• ئۇلار ئاساسلىقى باغچىلار، ئورمانلىقلار، ئوتلاقلار ۋە دېھقانچىلىق مەيدانلىرىدا ياشايدۇ.

• ياۋروپا، ئاسىيا، ئافرىقا ۋە ئامېرىكا قىتئەلىرىدە 2400 دىن ئارتۇق تۈرى بايقالغان.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ياچىۋەك گۆشخور ھاشاراتتۇر. ئۇلار ئىنتايىن سەۋرچان ئوۋچىلار بولۇپ، ئوۋىنى پايلاپ تۇرۇپ تۇتۇۋالىدۇ.

• ئاساسلىق ئوزۇقى: چىكەتكە، چىۋىن، پاشا، كېپىنەك ۋە سۇغۇرغا قاتارلىقلار.

• چوڭ تىپتىكىلىرى: بەزى چوڭ تىپتىكى ياچىۋەكلەر كىچىك كەسلەنچۈك، قۇش ياكى چاشقانلارنىمۇ ئوۋلىيالايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

ياچىۋەكلەر يالغۇز ياشاشنى خالايدىغان ھاشاراتلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ مەلۇم بىر تۇراقلىق ئۇۋىسى بولمايدۇ. ئۇلار يوشۇرۇنۇش (Camouflage) ماھىرىدۇر. كۈن بويى ئۆسۈملۈكلەر ئارىسىدا ھەرىكەتسىز تۇرۇپ، ئۆزىنى دەرەخ شېخى ياكى يوپۇرماققا ئوخشىتىۋالىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

ياچىۋەكنىڭ كۆپىيىش جەريانى ئىنتايىن قىزىقارلىق ۋە سەل ۋەھشىرەك كېلىدۇ:

• جۈپلىشىش: جۈپلىشىش جەريانىدا ياكى جۈپلىشىپ بولغاندىن كېيىن، چىشى ياچىۋەك ئەركىكىنى يەۋېتىشى مۇمكىن (Sexual cannibalism). بۇ ئارقىلىق چىشى ياچىۋەك تۇخۇم چىقىرىش ئۈچۈن كېرەكلىك ئوزۇقلۇققا ئېرىشىدۇ.

• تۇخۇم خالتىسى: چىشى ياچىۋەك تۇخۇملىرىنى كۆپۈكسىمان بىر ماددا بىلەن ئوراپ، شاخلارغا چاپلاپ قويىدۇ. بۇ مەخسۇس قوغداش قېپى (Ootheca) دەپ ئاتىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: ياچىۋەك دېھقانچىلىقتىكى زىيانداش ھاشاراتلارنى يەپ بېرىدىغان بولغاچقا، ئۇ بىر خىل تەبىئىي بىئولوگىيەلىك كونترول قىلغۇچى (Biological control) ھېسابلىنىدۇ. نۇرغۇن باغۋەنلەر زىيانداش ھاشاراتلارنى يوقىتىش ئۈچۈن باغچىلىرىغا ياچىۋەك قويۇپ بېرىدۇ.

• زىيىنى: ئىنسانلارغا ھېچقانداق زىيىنى يوق، زەھەرلىك ئەمەس. ئەمما تۇتقاندا ئالدى پۇتلىرى بىلەن تېرىنى تاتىلاپ قويۇشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

ياچىۋەك گەرچە كۈچلۈك ئوۋچى بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭمۇ تەبىئىي دۈشمەنلىرى بار. قۇشلار، پاقىلار، كەسلەنچۈكلەر، ھەرە ۋە چوڭ تىپتىكى ئۆمۈچۈكلەر ياچىۋەكنىڭ ئاساسلىق كۈشەندىلىرىدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ياچىۋەكنىڭ پەقەت بىرلا قۇلىقى بولۇپ، ئۇ قورسىقىنىڭ ئاستى تەرىپىگە جايلاشقان.

• ئۇلار كۆپىنچە ھاللاردا قۇشلارنىڭ ھۇجۇمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن كېچىدە ئۇچىدۇ.

• بەزى تۈرلىرى (مەسىلەن، ئورخىدېيە ياچىۋىكى) رەڭگى ۋە شەكلى بىلەن خۇددى بىر گۈلگە ئوخشاپ كېتىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى
门 Phylum：节肢动物门 Arthropoda

سىنىپى: ھاشاراتلار سىنىپى
纲 Class：昆虫纲 Insecta

كەنجى سىنىپى: قاناتلىق ھاشاراتلار كەنجى سىنىپى
亚纲 Subclass：有翅亚纲 Pterygota

تۈركۈم: ياچىۋەكلەر ئەترىتى
目 Order：螳螂目 Mantodea

ئائىلىسى: ياچىۋەكلەر ئائىلىسى (ۋە باشقىلار)
科 Family：螳螂科 Mantidae

ئۇرۇقداش: 430 دىن ئارتۇق ئۇرۇقداش بار.
属 Genus：螳螂属 Mantis (مەسىلەن)

تۈر: 2400 دىن ئارتۇق تۈر بار.
种 Species：中华大刀螳 (مەسىلەن)