توشقان

1. «توشقان» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

توشقان (Rabbit) دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ تارقالغان، يۇمشاق يۇڭلۇق، قۇلىقى ئۇزۇن، كىشىلەرگە ئىنتايىن تونۇشلۇق بولغان سۈت ئەمگۈچى ھايۋان. ئۇلار چاققانلىقى، قورقۇنچاقلىقى ۋە ئوماق تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن داڭلىق. توشقانلار ھەم ياۋا ھالەتتە ياشايدۇ، ھەم ئىنسانلار تەرىپىدىن ئەرمەك ھايۋان ياكى ئىقتىسادىي قىممىتى ئۈچۈن بېقىلىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: توشقان

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Leporidae (ئائىلە نامى)

• ئېنگىلىزچە نامى: Rabbit

• ياپونچە ئاتىلىشى: ウサギ (Usagi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Tavşan

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 兔子 (Tùzi)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

توشقاننىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇنى باشقا ھايۋانلاردىن پەرقلەندۈرىدىغان ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• قۇلىقى: ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكى ئۇزۇن قۇلىقى بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ ئاڭلاش قابىلىيىتىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە، بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەشكە ياردەم بېرىدۇ.

• پۇتلىرى: ئارقا پۇتلىرى ئالدى پۇتلىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە ئۇزۇن بولۇپ، تېز يۈگۈرۈش ۋە ئېگىزگە سەكرەشكە ماسلاشقان.

• يۇڭى: تۈرىگە قاراپ ئاق، كۈلرەڭ، قوڭۇر، قارا ۋە ئارىلاش رەڭلەردە بولىدۇ. يۇڭى ئىنتايىن يۇمشاق ۋە زىچ.

• چىشى: توشقانلارنىڭ چىشى ئۆمۈر بويى توختىماي ئۆسىدۇ، شۇڭا ئۇلار قاتتىق نەرسىلەرنى چىشلەپ، چىشىنى تاشلاپ تۇرۇشقا ئېھتىياجلىق.

• كۆزى: كۆزلىرى بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىگە جايلاشقان بولغاچقا، ئۇلارنىڭ كۆرۈش دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ (360 گرادۇسقا يېقىن).

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

توشقانلار دۇنيانىڭ ھەممە قىتئەلىرىدە (ئانتاركتىدادىن باشقا) ئۇچرايدۇ. ئۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتى (Habitat) ئوخشاش بولمىغان جۇغراپىيەلىك رايونلارغا ماسلاشقان:

• ئورمانلىقلار، چۆپلاقلار، قۇملۇقلار ۋە ئېگىز تاغلىق رايونلاردا ياشايدۇ.

• ياۋا توشقانلار ئادەتتە يەر ئاستىدا ئۇۋا كولاپ ياشاشنى ياخشى كۆرىدۇ.

• ئەڭ كۆپ تارقالغان جاي ياۋروپا، شىمالىي ئامېرىكا ۋە ئاسىيا قىتئەلىرىدۇر.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

توشقان سۈت ئەمگۈچىلەر ئىچىدىكى تىپىك ئوتخور (Herbivore) ھايۋان ھېسابلىنىدۇ:

• ئاساسلىقى ئوت-چۆپ، يوپۇرماق، كۆكتات، مېۋە-چېۋە ۋە دەرەخ پوستلىرىنى يەيدۇ.

• ئۇلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسى بىر قەدەر ئالاھىدە بولۇپ، يېمەكلىكتىكى ئوزۇقلۇقنى تولۇق سۈمۈرۈش ئۈچۈن، بەزىدە يۇمشاق تېزىكىنى قايتا يەيدۇ (بۇ جەريان سېكوتوگرافىيە دەپ ئاتىلىدۇ).

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

توشقانلار ئادەتتە ناھايىتى ئىجتىمائىي ھايۋانلار بولۇپ، توپلىشىپ ياشايدۇ:

• ئۇۋا تۇتۇش: ياۋا توشقانلار يەر ئاستىدا مۇرەككەپ يوللار بىلەن تۇتاشقان ئۇۋىلارنى كولايدۇ. بۇ ئۇۋىلار ئۇلارنى كۈشەندىلىرىدىن ۋە ناچار ھاۋا رايىدىن قوغدايدۇ.

• ھەرىكەت ۋاقتى: ئۇلار ئاساسلىقى تاڭ سەھەر ۋە كەچ كىرگەن غۇۋا چاغلاردا ئەڭ ئاكتىپ بولىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

توشقانلارنىڭ نەسىللىنىش (Reproduction) سۈرئىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تېز كۆپىيەلەيدۇ:

• بىر قېتىملىق قورساق كۆتۈرۈش مۇددىتى تەخمىنەن 30 كۈن ئەتراپىدا بولىدۇ.

• بىر قېتىمدا 4 تىن 12 گىچە بالىلايدۇ.

• توشقان بالىلىرى تۇغۇلغاندا يۇڭسىز، كۆزى يۇمۇق ۋە ئاجىز تۇغۇلىدۇ، ئەمما ناھايىتى تېز ئۆسىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• ئەرمەك ھايۋان: يۇۋاش ۋە ئۆگىنىشچان بولغاچقا، دۇنيادىكى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن ئەرمەك ھايۋانلارنىڭ بىرى.

• ئىقتىسادىي قىممىتى: گۆشى يېيىشلىك ۋە ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى؛ يۇڭى ۋە تېرىسى كىيىم-كېچەك سانائىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.

• زىيانلىق تەرەپلىرى: بەزى رايونلاردا (مەسىلەن ئاۋسترالىيەدە) ياۋا توشقانلارنىڭ زىيادە كۆپىيىپ كېتىشى زىرائەتلەرگە ۋە تەبىئىي ئېكولوگىيەگە ئېغىر زىيانلارنى ئېلىپ كەلگەن.

9. كۈشەندىسى

توشقانلار يېمەكلىك زەنجىرىنىڭ تۆۋەن تەرىپىدە تۇرىدىغان بولغاچقا، نۇرغۇن يىرتقۇچ ھايۋانلار نىڭ نىشانىدۇر:

• تۈلكە، بۈركۈت، قارچىغا، يىلان، بۆرە ۋە مۈشۈك ئائىلىسىدىكى ھايۋانلار توشقاننىڭ ئاساسلىق كۈشەندىلىرىدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• توشقانلار خۇشال بولغاندا ھاۋادا سەكرەپ، گەۋدىسىنى تولغايدۇ، بۇ «بىنكى» (Binky) دەپ ئاتىلىدۇ.

• دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ توشقان تۈرىنىڭ ئېغىرلىقى 20 كىلوگىرامدىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن.

• توشقانلارنىڭ پۇراق سەزگۈسى ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان بولۇپ، بۇرنى توختىماي لىپىلداپ تۇرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

• تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى (Kingdom: Animalia)

• تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى (Phylum: Chordata)

• كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى (Subphylum: Vertebrata)

• سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر (Mammals) سىنىپى (Class: Mammalia)

• تۈركۈم: توشقان تۈركۈمى (Order: Lagomorpha)

• ئائىلىسى: توشقان ئائىلىسى (Family: Leporidae)

• ئۇرۇقداش: 11 ئەتراپىدا ئۇرۇقداش بار.

• تۈر: 60 تىن ئارتۇق ئوخشىمىغان تۈرى بار.