تومۇزغا

1. «تومۇزغا» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

تومۇزغا ياز پەسلىنىڭ سىمۋولى دەپ قارىلىدىغان، ئۆزىگە خاس تىنىمسىز سايرىشى بىلەن تونۇلغان بىر خىل ھاشاراتتۇر. ئۇلار جاراڭلىق ئاۋازى ئارقىلىق ئىسسىق تومۇز كۈنلىرىدىن خەۋەر بېرىدۇ. تومۇزغىلار دۇنيادىكى ياشاش مۇددىتى ئەڭ ئۇزۇن (بىر قىسمى يەر ئاستىدا) ھاشاراتلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆزگىچە ھاياتلىق دەۋرىيلىكى ئالىملارنىڭ ۋە تەبىئەت سۆيەرلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىپ كەلمەكتە.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: تومۇزغا

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Cicadidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Cicada

• ياپونچە ئاتىلىشى: セミ (Semi)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Ağustos böceği

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蝉 (Chán)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

تومۇزغىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇنى باشقا ھاشاراتلاردىن ئاسانلا پەرق ئەتتۈرىدۇ:

• كۆزى: بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىگە جايلاشقان چوڭ ھەم تومپىيىپ تۇرغان ئىككى دانە مۇرەككەپ كۆزى ۋە پېشۆنسىدە ئۈچ دانە كىچىك ئاددىي كۆزى بولىدۇ.

• قاناتلىرى: ئادەتتە سۈزۈك، تومۇرلىرى ئېنىق كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان تۆت دانە قانىتى بولىدۇ.

• ئاۋاز ئەزاسى: پەقەت ئەركەك تومۇزغىلارنىڭلا قورسىقىدا ئاۋاز چىقىرىدىغان ئالاھىدە پەردىسى بولۇپ، ئۇلار بۇ ئارقىلىق جۈپلىشىش ئۈچۈن چىشى تومۇزغىلارنى چاقىرىدۇ.

• تېنى: تېنى قىسقا ھەم يوغان بولۇپ، سىرتقى قىسمى قاتتىق بىر قەۋەت سىرتقى ئىسكىلىت (exoskeleton) بىلەن قاپلانغان.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

تومۇزغىلار دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا دېگۈدەك ئۇچرايدۇ، ئەمما تروپىك ۋە مۆتەدىل بەلۋاغ رايونلىرىدا تۈرى ئەڭ كۆپ. ئۇلار ئاساسلىقى ئورمانلىقلار، باغچىلار ۋە دەرەخزارلىقلاردا ياشايدۇ. دۇنيادا 3000 دىن ئارتۇق تۈرى بارلىقى مەلۇم.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

تومۇزغىلار ئۆسۈملۈك شەربىتى بىلەن ئوزۇقلىنىدىغان ھاشاراتلار تۈرىگە كىرىدۇ.

• قۇرتچە مەزگىلىدە: يەر ئاستىدا دەرەخ يىلتىزلىرىنىڭ شەربىتىنى شوراپ ئۆسىدۇ.

• بويىغا يەتكەندە: دەرەخ غولى ۋە شاخلىرىدىكى سۇيۇقلۇقلارنى شوراپ ئوزۇقلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئېغىز ئەزاسى ئۈسكۈچە شەكىللىك بولۇپ، ئۆسۈملۈك تېرىسىنى تېشىپ شەربەت شوراشقا ماسلاشقان.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

تومۇزغىلارنىڭ ياشاش ئۇسۇلى ئىنتايىن قىزىقارلىق. ئۇلار ھاياتىنىڭ زور بىر قىسمىنى يەر ئاستىدا ئۆتكۈزىدۇ. قۇرتچىلىق مەزگىلىدە يەر ئاستىدا ئۇۋا كولاپ، يىلتىزلارغا يېقىن جايلاردا ياشايدۇ. يەر ئۈستىگە چىققاندىن كېيىن، دەرەخ غوللىرىغا يامىشىپ چىقىپ، قېپىدىن چىقىدۇ ۋە ئۇچۇشقا باشلايدۇ. بۇ جەريان جىددىي شەكىل ئۆزگەرتىش (metamorphosis) دەپ ئاتىلىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

تومۇزغىنىڭ كۆپىيىش جەريانى تۆۋەندىكى باسقۇچلارغا بۆلىنىدۇ:

1. تۇخۇم سالاش: چىشى تومۇزغا تۇخۇمىنى دەرەخ شاخلىرىنىڭ يېرىقلىرىغا سالىدۇ.

2. قۇرتچە باسقۇچى: تۇخۇمدىن چىققان قۇرتچە (nymph) يەرگە چۈشۈپ، تۇپراق ئاستىغا كىرىپ كېتىدۇ. تۈرىگە قاراپ 2 يىلدىن 17 يىلغىچە يەر ئاستىدا ياشايدۇ.

3. قاپچۇقتىن چىقىش: يەر ئۈستىگە چىققان قۇرتچە دەرەخكە يامىشىپ چىقىپ، قېپىنى تاشلاپ قاناتلىق تومۇزغىغا ئايلىنىدۇ.

4. ئاخىرقى ھاياتى: يەر ئۈستىدىكى قاناتلىق تومۇزغىنىڭ ئۆمۈرى ئىنتايىن قىسقا بولۇپ، ئادەتتە بىر قانچە ھەپتە ياشايدۇ ۋە جۈپلىشىپ بولغاندىن كېيىن ئۆلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىلىق تەرىپى: تومۇزغىلار قۇشلار ۋە باشقا ھايۋانلار ئۈچۈن مۇھىم ئوزۇقلۇق مەنبەسى بولۇپ، ئېكولوگىيەلىك سىستېما (ecosystem) تەڭپۇڭلۇقىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ. شۇنداقلا، ئۇلارنىڭ تاشلىغان قېپى تېبابەتتە دورا قىلىپ ئىشلىتىلىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: ئەگەر تومۇزغا سانى زىيادە كۆپىيىپ كەتسە، ياش دەرەخ شاخلىرىغا تۇخۇم سالغاندا دەرەخنىڭ ئۆسۈشىگە مەلۇم دەرىجىدە تەسىر يەتكۈزۈشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

تومۇزغىنىڭ تەبىئەتتە نۇرغۇن كۈشەندىلىرى بار:

• قۇشلار: ئەڭ ئاساسلىق كۈشەندىسى.

• ئۆمۈچۈكلەر ۋە تۈۈتۈنلەر: ياش تومۇزغىلارنى ئوۋلايدۇ.

• تومۇزغا ئوۋچى سېرىق ھەرىسى: مەخسۇس تومۇزغىلارنى تۇتۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىگە تۇخۇم سالىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئاۋاز سىجىلى: تومۇزغىنىڭ ئاۋازى 100 دېتسىبېلدىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن، بۇ بىر بۇرغىلاش ماشىنىسىنىڭ ئاۋازىغا يېقىنلىشىدۇ.

• يوشۇرۇنۇش ماھارىتى: ئۇلارنىڭ رەڭگى دەرەخ پوستىغا ئوخشاپ كەتكەچكە، ئاجايىپ يوشۇرۇنۇش (camouflage) قابىلىيىتىگە ئىگە.

• قەرەللىك تومۇزغىلار: بەزى تۈرلىرى (MagiCicada) دەل 13 ياكى 17 يىلدا بىر قېتىم تۈركۈملەپ يەر ئۈستىگە چىقىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: بوغۇم پۇتلىقلار تىپى
门 Phylum： 节肢动物门 Arthropoda

سىنىپى: ھاشاراتلار سىنىپى
纲 Class： 昆虫纲 Insecta

تۈركۈم: يېرىم قاناتلىقلار ئەترىتى
目 Order： 半翅目 Hemiptera

كەنجى تۈركۈم: بويۇن قاناتلىقلار كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder： 颈喙亚目 Auchenorrhyncha

ئائىلىسى: تومۇزغا ئائىلىسى
科 Family： 蝉科 Cicadidae

ئۇرۇقداش: 800 دىن ئارتۇق
属 Genus： 蝉属 Cicada (ۋە باشقىلار)

تۈر: 3000 دىن ئارتۇق
种 Species： 蝉 Cicada orni (مىسال)