شاتۇتى

1. «شاتۇتى» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

شاتۇتى دۇنيادىكى ئەڭ ئەقىللىق، رەڭدار ۋە قىزىقارلىق قۇشلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. ئۇلار ئۆزىنىڭ ئالاھىدە تۇمشۇق قۇرۇلمىسى، ئوچۇق رەڭلىك پەيلىرى ۋە ئادەم تىلىنى تەقلىد قىلىش (Mimicry) ئىقتىدارى بىلەن باشقا قۇشلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. شاتۇتىلار نەچچە مىڭ يىلدىن بىرى ئىنسانلارنىڭ دىققىتىنى تارتىپ كەلگەن بولۇپ، ھەم ياۋايى تەبىئەتتە ھەم ئۆي قۇشى سۈپىتىدە كۆپ ئۇچرايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: شاتۇتى

• لاتىنچە نامى: Psittaciformes

• ئېنگىلىزچە نامى: Parrot

• ياپونچە ئاتىلىشى: オウム (Oumu)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Papağan

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鹦鹉 (Yīngwǔ)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

شاتۇتىلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى تۈرىگە قاراپ پەرقلىنىدۇ، ئەمما ئورتاق ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە:

• تۇمشۇقى: كۈچلۈك، ئېگىلگەن ۋە ئۈستۈنكى قىسمى ھەرىكەتچان بولۇپ، قاتتىق ياڭاقلارنى چېقىشقا ماسلاشقان.

• پۇتلىرى: شاتۇتىلارنىڭ پۇتىدا تۆت بارماق بولىدۇ، ئىككىسى ئالدىغا، ئىككىسى كەينىگە قارىغان (Zygodactyl). بۇ ئۇلارنىڭ دەرەخكە چىقىشىغا ۋە يېمەكلىكلەرنى تۇتۇپ يېيىشىگە قولايلىق يارىتىدۇ.

• رەڭگى: كۆپىنچە تۈرلىرى يېشىل، قىزىل، كۆك ۋە سېرىق قاتارلىق ئىنتايىن ئوچۇق رەڭلەردە بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

شاتۇتىلار ئاساسلىقى يەر شارىنىڭ ئىسسىق بەلۋاغ (Tropical) ۋە سۇبتروپىك رايونلىرىدا تارقالغان.

• ئەڭ كۆپ تۈرلىرى جەنۇبىي ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە ۋە ئوتتۇرا ئامېرىكىدا ياشايدۇ.

• ئافرىقا ۋە جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئورمانلىقلاردا، يامغۇرلۇق ئورمانلاردا ۋە يايلاقلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

شاتۇتىلار ئاساسلىقى ئۆسۈملۈك تۈرىدىكى يېمەكلىكلەرنى يەيدۇ:

• تۈرلۈك دانلىق زىرائەتلەر، ئۇرۇقلار ۋە ياڭاقلار.

• مېۋە-چېۋىلەر، گۈل شىتلىرى ۋە بەزىدە گۈل شىرنىسى.

• بەزى تۈرلىرى ئاز مىقداردا ھاشارەتلەرنىمۇ ئىستېمال قىلىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

شاتۇتىلار ناھايىتى ئىجتىمائىي قۇشلار بولۇپ، كۆپىنچە توپلىشىپ ياشايدۇ.

• ئۇۋا تۇتۇش: ئۇلار ئادەتتە دەرەخ كاۋاكلىرىغا، قىيالارغا ياكى يەر ئاستىدىكى تۆشۈكلەرگە ئۇۋا سالىدۇ.

• ئەقىل-پاراسىتى: ئۇلار قورال ئىشلىتىشنى بىلىدىغان ۋە مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئەقلىي ئىقتىدارغا ئىگە.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

شاتۇتىلار ئادەتتە “بىر جۈپ ئۆتۈش” تۈزۈمىگە ئەمەل قىلىدۇ، يەنى بىر ئۆمۈر بىر ھەمراھى بىلەن ياشايدۇ.

• ئۇرغۇچى شاتۇتى ئاق رەڭلىك تۇخۇم تۇغىدۇ.

• تۇخۇم بېسىش مەزگىلىدە ئاتا-ئانا ئىككىلىسى بالىلىرىغا بىرلىكتە غەمخورلۇق قىلىدۇ.

• بالىلىرى تۇخۇمدىن چىققاندا تۈكسىز ۋە ئاجىز چىقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

شاتۇتىلار ئىنسانلار ئەڭ كۆپ باقىدىغان ئۆي ھايۋىنى (Pets) قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ.

• پايدىسى: كىشىلەرگە ھەمراھ بولىدۇ، كۆڭۈل ئاچىدۇ ۋە تەتقىقات ئوبيېكتى بولىدۇ.

• زىيانلىق تەرىپى: بەزى ياۋايى تۈرلىرى زىرائەتلەرگە زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن.

• قوغداش: نۇرغۇن تۈرلىرى قانۇنسىز سودا ۋە ياشاش مۇھىتىنىڭ ۋەيران بولۇشى سەۋەبىدىن يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان (Endangered).

9. كۈشەندىسى

تەبىئەتتە شاتۇتىلارنىڭ بىر قانچە تەبىئىي دۈشمەنلىرى بار:

• يىرتقۇچى قۇشلار (بۈركۈت، قارچىغا قاتارلىقلار).

• يىلانلار (تۇخۇم ۋە بالىلىرىنى يەيدۇ).

• مايمۇنلار ۋە كەت تۈرىدىكى يىرتقۇچىلار.

• ئۇلار ئوزۇقلۇق زەنجىرى (Food chain) ئىچىدە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• بەزى شاتۇتىلار (مەسىلەن، كاكا پورتو) 80 يىلدىن ئارتۇق ئۆمۈر كۆرەلەيدۇ.

• دۇنيادا 390 دىن ئارتۇق شاتۇتى تۈرى بار.

• ئۇلار بىر نەرسىنى تۇتقاندا پۇتىنى خۇددى ئادەمنىڭ قولىدەك ئىشلىتەلەيدىغان بىردىنبىر قۇشتۇر.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

سىنىپى: قۇشلار سىنىپى
纲 Class： 鸟纲 Aves

تۈركۈم: شاتۇتىسىمانلار ئەترىتى
目 Order： 鹦形目 Psittaciformes

ئائىلىسى: شاتۇتىلار ئائىلىسى (ۋە باشقا 3 ئائىلە)
科 Family： 鹦鹉科 Psittacidae

ئۇرۇقداش: 90 دىن ئارتۇق ئۇرۇقداش بار.
属 Genus： 鹦鹉属 (ۋە باشقىلار)

تۈر: 398 ئەتراپىدا تۈرى بار.
种 Species： 鹦鹉 (ھەر خىل تۈرلىرى)