سەرەڭگە

1) ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

سەرەڭگە — سۈركىلىش ئارقىلىق ئوت ھاسىل قىلىدىغان، ئادەتتە ياغاچ ياكى قاتتىق قەغەزدىن ياسالغان، بىر بېشىغا ئاسان ئوت ئالىدىغان خىمىيەلىك ماددا (باش قىسمى) سۈركەلگەن كىچىك بىر تۇرمۇش بۇيۇمىدۇر. سەرەڭگە ئاساسلىقى كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئوت يېقىش، تاماكا تۇتاشتۇرۇش، شام يېقىش ۋە باشقا ئىسسىقلىق مەنبەلىرىنى قوزغىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. گەرچە بۈگۈنكى كۈندە ئېلېكتىرونلۇق ئوتقاش (چاقماق) لار كەڭ ئومۇملاشقان بولسىمۇ، سەرەڭگە يەنىلا ئۆزىنىڭ ئەرزان، ئاددىي ۋە ئىشەنچلىك بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى بىلەن ئۆز ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە. ئۇ ئادەتتە «سەرەڭگە قۇتىسى» دەپ ئاتىلىدىغان، يان تەرىپىگە سۈركەش يۈزى چاپلانغان كىچىك قۇتىلاردا سېتىلىدۇ.

ئۇيغۇرچە: سەرەڭگە
ئىنگىلىزچە: Match
تۈركچە: Kibrit
خەنزۇچە: 火柴 (Huǒchái)

ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغىتى:

• سەرەڭگە[سۆز تۈركۈمى:] ئىسىم.[يەشمىسى:] ئوت ھاسىل قىلغۇچى بىر خىل بۇيۇم، قېپى قۇتا شەكلىدە، ئىچىدە ئىنچىكە ياغاچ پارچىلىرىدىن قىلىنغان ئۇششاق تاللىرى بولىدۇ. تاللىرىنىڭ بىر بېشى فوسفور ياكى گۈڭگۈرت بىرىكمىلىرىگە چىلانغان، قېپىنىڭ يان تەرىپىگە فوسفور سۈركەلگەن. تېلىنى قېپىغا سۈركىگەن ھامان ئوت ھاسىل بولىدۇ.

2) قىسقىچە تارىخى

سەرەڭگىنىڭ كەشپىيات تارىخى ئىنسانىيەتنىڭ ئوتنى تىزگىنلەش تارىخىدىكى مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ.

• دەسلەپكى مەزگىل: ئەڭ دەسلەپكى سەرەڭگىگە ئوخشاپ كېتىدىغان بۇيۇملار مىلادىيە 577-يىللىرى جۇڭگودا كۆرۈلگەن بولۇپ، گۈڭگۈرتكە چىلاپ قويۇلغان قارىغاي ياغىچىدىن پايدىلىنىلغان.
• زامانىۋى سەرەڭگە: ھەقىقىي مەنىدىكى سۈركىلىش ئارقىلىق يانىدىغان سەرەڭگىنى 1826-يىلى ئىنگىلىز دورىگەر جون ۋالكېر (John Walker) كەشىپ قىلغان.
• بىخەتەرلىك سەرەڭگىسى: دەسلەپكى سەرەڭگىلەردە ئاق فوسفور ئىشلىتىلگەن بولۇپ، بۇ ئىنسان سالامەتلىكىگە ئىنتايىن زىيانلىق ئىدى. 1844-يىلى شۋېتسىيەلىك گۇستاف ئېرىك پاش (Gustaf Erik Pasch) بىخەتەرلىك سەرەڭگىسىنى (Safety Match) كەشىپ قىلىپ، زەھەرلىك ئاق فوسفورنىڭ ئورنىغا قىزىل فوسفورنى ئىشلىتىشنى ۋە خىمىيەلىك ماددىنىڭ بىر قىسمىنى سەرەڭگە قۇتىسىنىڭ سىرتىغا سۈركەشنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ كەشپىيات سەرەڭگىنىڭ دۇنياۋى ئومۇملىشىشىغا ئاساس سالدى.

3) ھازىرقى ئەھۋالى

بۈگۈنكى كۈندە سەرەڭگە سانائىتى ئىلگىرىكىگە سېلىشتۇرغاندا بىر ئاز تارايغان بولسىمۇ، يەنىلا مۇھىم ئورۇنغا ئىگە.

• رىقابەت: تەبىئىي گاز ۋە توك بىلەن ئىشلەيدىغان زامانىۋى ئوتقاش (چاقماق) لارنىڭ ئومۇملىشىشى سەرەڭگىگە بولغان ئېھتىياجنى مەلۇم دەرىجىدە ئازايتتى.
• ئىشلىتىلىش دائىرىسى: ھازىر سەرەڭگە ئاساسلىقى جىددىي قۇتقۇزۇش سومكىلىرىدا (نەملىكتىن قورقمايدىغان سەرەڭگىلەر)، شام يېقىشتا، تاماكا ھەۋەسكارلىرى ئارىسىدا (تەمنى بۇزماسلىق ئۈچۈن) ۋە دىنىي مۇراسىملاردا ئىشلىتىلىدۇ.
• يىغىپ ساقلاش قىممىتى: سەرەڭگە قۇتىسى يىغىش (Phillumeny) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ يىغىپ ساقلاش ھەۋەسلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، نۇرغۇن سەرەڭگە ماركىلىرى تارىخىي ۋە سەنئەت قىممىتىگە ئىگە.
• مۇھىت ئاسراش: سەرەڭگە سۇلياۋ چاقماقلارغا قارىغاندا تەبىئەتتە ئاسان پارچىلىنىدىغان بولغاچقا، مۇھىت ئاسراش نۇقتىسىدىن قايتىدىن دىققەت قوزغىماقتا.

4) خۇلاسە

سەرەڭگە گەرچە كىچىككىنە بىر ياغاچ پارچىسىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئۇ ئىنسانىيەتنىڭ «ئوت» بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئاددىيلاشتۇرغان ۋە زامانىۋىلىشىشقا زور تۆھپە قوشقان كەشپىياتتۇر. بۈگۈنكى كۈندە ئۇ پەقەت ئوت يېقىش قورالى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى تارىخىي ئەسلىمە ۋە مەدەنىيەت بەلگىسى سۈپىتىدە داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرماقتا.