قوي

1. «قوي» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

قوي ئىنسانلار تەرىپىدىن ئەڭ بالدۇر كۆندۈرۈلگەن ۋە بېقىلغان، ئىقتىسادىي قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان سۈت ئەمگۈچى ئۆي ھايۋانلىرى (Domesticated animals) نىڭ بىر تۈرىدۇر. قوي چارۋىچىلىقتا ئاساسلىق ئورۇننى ئىگىلەيدىغان بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنى گۆش، يۇڭ، سۈت ۋە تېرى بىلەن تەمىنلەيدۇ. قوي يۇۋاش، ئادەتلەنگەن ۋە توپلىشىپ ياشاشنى ياخشى كۆرىدىغان خۇسۇسىيىتى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: قوي

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Ovis aries

• ئېنگىلىزچە نامى: Sheep

• ياپونچە ئاتىلىشى: 羊 (Hitsuji)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Koyun

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 绵羊 (Miányáng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

قوينىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇنىڭ تۈرىگە قاراپ پەرقلىنىدۇ، ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• تەنى: ئادەتتە بۈدۈر ۋە قويۇق يۇڭ بىلەن قاپلانغان. يۇڭ (Wool) قوينىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى بولۇپ، رەڭگى ئاق، قارا، قوڭۇر ياكى كۈلرەڭ بولىدۇ.

• بېشى: تۇمشۇقى ئۇزۇنراق، قۇلىقى ساڭگىلاپ تۇرىدىغان ياكى تىك بولىدۇ. بەزى قوچقارلارنىڭ بۇرالغان مۈڭگۈزى بولىدۇ، ساۋلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى مۈڭگۈزسىز كېلىدۇ.

• تۇياقلىرى: قوي جۈپ تۇياقلىق ھايۋان بولۇپ، تاغلىق ۋە تۈزلەڭلىك يەرلەردە مېڭىشقا ماسلاشقان.

• كۆزى: قوينىڭ كۆز قارىچۇقى توغرىسىغا سوزۇلغان بولۇپ، بۇ ئۇلارغا كەڭ دائىرىلىك كۆرۈش قۇۋۋىتى ئاتا قىلىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

قوي دۇنيانىڭ ھەممە پۇچقاقلىرىدا دېگۈدەك ئۇچرايدۇ. بولۇپمۇ ئوتلاق ۋە يايلاقلار (Pasture) قويلار ئەڭ كۆپ بېقىلىدىغان جايلاردۇر.

• دۇنيادا جۇڭگو، ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە، ھىندىستان ۋە تۈركىيە قوي بېقىش ئەڭ تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر ھېسابلىنىدۇ.

• ئۇيغۇر ئېلىنىڭ تەڭرىتاغ ۋە ئالتاي يايلاقلىرىمۇ قوينىڭ مۇھىم ماكانلىرىدىن بىرىدۇر.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

قوي ئۆتكۈر ئۆتخور ھايۋان بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىقى ئوت-چۆپ، كۆكتات ۋە تۈرلۈك دانلىق زىرائەتلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• قوي كۆشەيدىغان (Ruminant) ھايۋان بولۇپ، ئاشقازىنى تۆت بۆلەكتىن تەركىب تاپقان. بۇ ئۇلارنىڭ تالاغا باي ئۆسۈملۈكلەرنى ئۈنۈملۈك ھەزىم قىلىشىغا ياردەم بېرىدۇ.

• ئۇلار سۇنى ئاز ئىچىپمۇ ئۇزۇن ۋاقىت ياشىيالايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

قويلار ئىنتايىن كۈچلۈك ئىجتىمائىي تۇيغۇغا ئىگە بولۇپ، ھەمىشە توپلىشىپ ياشايدۇ.

• قوي پادىسىدا ھەمىشە بىر يېتەكچى بولىدۇ، باشقا قويلار شۇنىڭغا ئەگىشىدۇ.

• ئۇلار تەبىئىيىتىدىن قورقۇنچاق ۋە يۇۋاش بولۇپ، خەتەرگە يولۇققاندا قېچىشنى ئاساس قىلىدۇ.

• ئۆي قويلىرى ئادەتتە قوتانلاردا بېقىلىدۇ، يايلاقتا بولسا مالچىلارنىڭ باشقۇرۇشىدا بولىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

قويلارنىڭ كۆپىيىش سۈرئىتى نىسبەتەن تېز:

• بوغازلىق مەزگىلى ئادەتتە 150 كۈن (تەخمىنەن 5 ئاي) ئەتراپىدا بولىدۇ.

• بىر قېتىمدا ئادەتتە 1-2 گىچە قوزا تۇغىدۇ.

• قوزىلار تۇغۇلۇپ بىر قانچە سائەتتىن كېيىنلا ئورنىدىن تۇرۇپ مېڭىشقا ۋە ئانىسىنى ئەگىشىشكە باشلايدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

قوي چارۋىچىلىق (Livestock) ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم ھايۋانلارنىڭ بىرىدۇر:

• پايدىسى: گۆشى ئوزۇقلۇققا باي، يۇڭىدىن كىيىم-كېچەك ۋە گىلەم توقۇلىدۇ، سۈتىدىن سۈت مەھسۇلاتلىرى تەييارلىنىدۇ. ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدە قوي گۆشى تاماق مەدەنىيىتىنىڭ ئاساسىدۇر.

• زىيانلىق تەرىپى: زىيادە كۆپ بېقىلسا يايلاقلارنىڭ ۋەيران بولۇشىنى (ئوت-چۆپلەرنى يىلتىزىدىن يەۋېتىش سەۋەبىدىن) كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

تەبىئەتتە قوينىڭ كۈشەندىلىرى ئىنتايىن كۆپ. بۆرە، يىلپىز، تۈلكە ۋە بۈركۈت قاتارلىق يىرتقۇچ ھايۋانلار قوينىڭ ئاساسلىق دۈشمەنلىرىدۇر. شۇڭا، قوي پادىسىنى قوغداش ئۈچۈن پادىچى ئىتلىرى ۋە ئىنسانلارنىڭ ھىمايىسىگە ئېھتىياجلىق بولىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• قوينىڭ كۆرۈش دائىرىسى 300 تىن 360 گرادۇسقىچە بولۇپ، بېشىنى قايتۇرمايمۇ ئارقىسىنى كۆرەلەيدۇ.

• دۇنيادىكى تۇنجى گېن تېخنىكىسى بىلەن كۆپەيتىلگەن ھايۋان «دوللى» (Dolly) بىر قويدۇر.

• قويلار 50 دىن ئارتۇق ئوخشىمىغان قوينىڭ چىرايىنى 2 يىلغىچە ئەستە تۇتالايدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: جۈپ تۇياقلىقلار ئەترىتى
目 Order： 偶蹄目 Artiodactyla

ئائىلىسى: كالا ئائىلىسى
科 Family： 牛科 Bovidae

كەنجى ئائىلىسى: قوي كەنجى ئائىلىسى
亚科 Subfamily： 羊亚科 Caprinae

ئۇرۇقداش: قوي ئۇرۇقدىشى
属 Genus： 羊属 Ovis

تۈر: ئۆي قويى
种 Species： 绵羊 Ovis aries