قاسراق : ھايۋانات دۇنياسىدىكى مۇھىم قوغدىنىش قالقىنى
كىرىش سۆز
بىر بېلىقنى كۆز ئالدىڭىزغا كەلتۈرۈڭ، ئۇنىڭ بەدىنىنى قاپلاپ تۇرغان پارقىراق، رەتلىك تىزىلغان نېپىز تەخسىچىلەرنى خىيال قىلىپ بېقىڭ. ياكى بىر يىلاننىڭ سىيرىلىپ كېتىۋاتقاندىكى تېرىسىدىكى نەقىشلىك قۇرۇلمىنى ئويلاڭ. دەل مۇشۇلار بىز «قاسراق» دەپ ئاتايدىغان، ھايۋانات دۇنياسىدا كۆپ ئۇچرايدىغان ئاجايىپ بىر ئەزا. قاسراق پەقەت بىر زىننەت بۇيۇمى بولۇپلا قالماي، نۇرغۇن جانلىقلارنىڭ ھاياتىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغان كۆپ ئىقتىدارلىق قۇرۇلما. بۇ ماقالىدە بىز قاسراقنى تونۇشتۇرۇپ چىقىمىز.
قاسراق دېگەن زادى نېمە؟
بىئولوگىيەلىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، قاسراق (ئىنگلىزچە: Scale) بولسا بەزى ھايۋانلارنىڭ تېرىسىدىن ئۆسۈپ چىقىدىغان كىچىك، قاتتىق ياكى يۇمشاق تەخسىچە شەكىللىك قۇرۇلما. ئۇ ھايۋاننىڭ تاشقى قىسمىنى قاپلاپ، ئۇنىڭ تېرە سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى ھېسابلىنىدۇ. قاسراقلارنىڭ ماتېرىيالى، شەكلى ۋە كېلىپ چىقىشى ھايۋان تۈرلىرىگە قاراپ ئوخشىمايدۇ. مەسىلەن، بېلىقلارنىڭ قاسرىقى سۆڭەكتىن، ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلارنىڭ قاسرىقى بولسا كېراتىندىن ( مۈڭگۈز ماددىسى ) تۈزۈلگەن بولىدۇ.
ئۇيغۇرچە / Uyghurche : قاسراق
ئىنگىلىزچە / English : Scale
تۈركچە / Türkçe : Pul
خەنزۇچە / 汉语 : 鳞
قاسراقنىڭ ئاساسلىق رولى نېمە؟
قاسراقنىڭ ھايۋانلار ئۈچۈن ئوينايدىغان رولى ناھايىتى كۆپ خىل بولۇپ، تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
- 1. قوغداش: بۇ قاسراقنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى. ئۇ ھايۋاننى يىرتقۇچلارنىڭ ھۇجۇمىدىن، پارازىت قۇرتلاردىن، كېسەللىك باكتېرىيەلىرىدىن ۋە تاشقى مۇھىتنىڭ فىزىكىلىق زەخىملىرىدىن ساقلايدۇ.
- 2. سۇيۇقلۇق تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش: بولۇپمۇ قۇرۇقلۇقتا ياشايدىغان يىلان، كەسلەنچۈك قاتارلىق ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلار ئۈچۈن، قاسراق بەدەندىكى سۇنىڭ پارلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ھاياتىي مۇھىم سۇيۇقلۇق تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلايدۇ.
- 3. يوشۇرۇنۇش : نۇرغۇن ھايۋانلارنىڭ قاسراقلىرىدىكى رەڭ ۋە نەقىشلەر ئۇلارنىڭ ئەتراپتىكى مۇھىتقا سىڭىپ كېتىشىگە ياردەم بېرىدۇ. بۇ ئۇلارنى دۈشمەنلەردىن يوشۇرۇنۇشقا ۋە ئوۋ ئوۋلاشقا قۇلايلىق يارىتىدۇ.
- 4. ھەرىكەتكە ياردەم بېرىش:
- بېلىقلاردا: قاسراقلار سۇنىڭ قارشىلىقىنى ئازايتىپ، تېخىمۇ تېز ۋە ئاسان ئۈزۈشىگە ياردەم بېرىدۇ.
- يىلانلاردا: قورساق قىسمىدىكى قاسراقلار يەرگە تېگىپ، سىيرىلىپ مېڭىشى ئۈچۈن تىرەك ۋە ئىتتىرىش كۈچى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
- 5. جىنسىي جەلپ قىلىش: بەزى ھايۋان تۈرلىرىدە، بولۇپمۇ ئەركەكلىرىنىڭ قاسراقلىرىدىكى ئالاھىدە پارقىراق رەڭلەر جۈپلىشىش مەزگىلىدە چىشى ھايۋاننى جەلپ قىلىش رولىنى ئوينايدۇ.
قاسراقنىڭ ئاساسلىق تۈرلىرى
قاسراقلارنى ئۇلارنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە قايسى ھايۋاندا ئۇچرايدىغانلىقىغا ئاساسەن بىر قانچە چوڭ تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ.
1. بېلىق قاسراقلىرى
بېلىقلارنىڭ قاسراقلىرى كۆپىنچە تېرىنىڭ ئىچكى قەۋىتى (dermis) دىن ھاسىل بولىدۇ ۋە ئاساسلىقى تۆت خىل بولىدۇ:
- پلاكوئىد قاسراقلىرى (Placoid scales): بۇ خىل قاسراق ئاكۇلا ۋە سكات بېلىقى قاتارلىقلاردا ئۇچرايدۇ. ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى خۇددى كىچىك چىشقا ئوخشايدۇ، ناھايىتى ئۆتكۈر ۋە قاتتىق بولىدۇ.
- گانوئىد قاسراقلىرى (Ganoid scales): بۇلار ئالماس شەكىللىك، بىر-بىرىگە زىچ تۇتاشقان قاتتىق قاسراقلار بولۇپ، قەدىمكى بېلىق تۈرلىرىدە كۆپ ئۇچرايدۇ.
- سىكلوئىد ۋە كتېنوئىد قاسراقلىرى (Cycloid and Ctenoid scales): بۇ ئىككى خىل قاسراق ھازىرقى زامان سۆڭەكلىك بېلىقلارنىڭ كۆپىنچىسىدە ئۇچرايدۇ. سىكلوئىد قاسراقلىرىنىڭ گىرۋىكى سىلىق، يۇمىلاق بولىدۇ (مەسىلەن، سازان بېلىقى). كتېنوئىد قاسراقلىرىنىڭ گىرۋىكىدە بولسا تارغاققا ئوخشاش كىچىك تىكەنچىلەر بولىدۇ.
2. ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلارنىڭ قاسراقلىرى
يىلان، كەسلەنچۈك، تىمساھ ۋە تاشپاقىلارنىڭ قاسراقلىرى تېرىنىڭ سىرتقى قەۋىتى (epidermis) دىن ھاسىل بولۇپ، ئاساسلىقى كېراتىن ماددىسىدىن تەركىب تاپىدۇ. بۇ قاسراقلار بىر-بىرىگە تۇتىشىپ كەتكەن بولۇپ، ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا ھايۋانلار كونا قاسراقلىرىنى تاشلاپ، يېڭىسىنى چىقىرىدۇ. بۇ ھادىسە «قاسراق تاشلىماق» دەپ ئاتىلىدۇ.
3. باشقا ھايۋانلاردىكى قاسراقسىمان قۇرۇلمىلار
- ھاشاراتلار: كېپىنەك ۋە پەرۋانىنىڭ قانىتىنى قاپلاپ تۇرغان رەڭگارەڭ «تالقانلار» ئەمەلىيەتتە ئۆزگەرگەن قاسراقلاردۇر.
- قۇشلار: قۇشلارنىڭ پۇتىنى قاپلاپ تۇرغان تېرە ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلارنىڭ قاسرىقىغا ئوخشاپ كېتىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتتىكى يىپ ئۇچىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
- سۈت ئەمگۈچىلەر: گەرچە كۆپ ئۇچرىمىسىمۇ، بەزى سۈت ئەمگۈچىلەردىمۇ قاسراق بار. مەسىلەن، تەڭگىتاشپاقا (Pangolin) نىڭ پۈتۈن بەدىنىنى چوڭ، قاتتىق كېراتىن قاسراقلىرى قاپلاپ تۇرىدۇ.
قاسراق ۋە ئىنسانلار
قاسراق ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشىدىمۇ مەلۇم دەرىجىدە رول ئوينايدۇ.
- يېمەكلىك: بېلىق قاسراقلىرىنى قىرىپ تازىلاش تاماق ئېتىشتىكى مۇھىم بىر باسقۇچ. شۇنداقلا، بېلىق قاسراقلىرىدىن كوللاگېن (collagen) ئاجرىتىپ ئېلىنىپ، گىرىم بۇيۇملىرى ۋە ساغلاملىق مەھسۇلاتلىرىغا ئىشلىتىلىدۇ.
- مەدەنىيەت ۋە سەنئەت: قەدىمدىن تارتىپ، كىشىلەر قاسراقلارنى زىبۇ-زىننەت، بېزەكچىلىك ۋە سەنئەت ئەسەرلىرىنى ياساشقا ئىشلەتكەن.
- تىل-ئەدەبىيات: «قاسراقنى سويۇش» دېگەن ئىبارە ئۇيغۇر تىلىدا بىر ئىشنىڭ تېگى-تەكتىنى، ھەقىقىي ماھىيىتىنى ئېچىپ تاشلاش دېگەن مەنىدە كۆچمە مەنىدە قوللىنىلىدۇ.
خۇلاسە
قاسراق – پەقەتلا ھايۋانلارنىڭ سىرتقى يۈزىنى قاپلاپ تۇرغان ئاددىي بىر قۇرۇلما ئەمەس، بەلكى مىليونلىغان يىللىق تەدرىجىي تەرەققىياتنىڭ نەتىجىسى، تەبىئەتنىڭ مۇكەممەل لايىھەسىدۇر. ئۇ قوغداش، ياردەم بېرىش، يوشۇرۇنۇش ۋە جەلپ قىلىش قاتارلىق كۆپ خىل ۋەزىپىلەرنى ئۆتەپ، جانلىقلارنىڭ مۇرەككەپ مۇھىتتا ھايات كەچۈرۈشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ. كېلەر قېتىم بىر بېلىق ياكى يىلاننى كۆرگىنىڭىزدە، ئۇنىڭ قاسراقلىرىغا سەل قارىماي، ئۇنىڭدىكى تەبىئەتنىڭ نەقەدەر كاتتا ئەقىل-پاراسىتىنى ھېس قىلىپ بېقىڭ.
