باھار ئەلچىسى ۋە تەبىئەتنىڭ دوستى

قارلىغاچ

1. «قارلىغاچ» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

قارلىغاچ دۇنيادىكى ئەڭ تونۇلغان ۋە كىشىلەر تەرىپىدىن ئەڭ ياخشى كۆرۈلىدىغان قۇشلار (Birds) نىڭ بىرى. ئۇ تېز ئۇچۇش ماھارىتى، ئۆزگىچە قۇيرۇق شەكلى ۋە ئىنسانلار تۇرالغۇلىرىغا يېقىن جايلاردا ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. قارلىغاچلار ئادەتتە باھارنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىدىن بېشارەت بېرىدىغان «باھار ئەلچىسى» دەپ تەرىپلىنىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: قارلىغاچ

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Hirundinidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Swallow

• ياپونچە ئاتىلىشى: ツバメ (Tsubame)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kırlangıç

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 燕子 (Yànzi)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

قارلىغاچلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ يۇقىرى سۈرئەتتە ئۇچۇشىغا ماسلاشقان:

• بەدەن شەكلى: بەدىنى سىلىق، سىلىندىر شەكىللىك بولۇپ، ھاۋا قارشىلىقىنى ئازايتىدۇ.

• قاناتلىرى: ئۇزۇن، ئۇچلۇق ۋە كۈچلۈك قاناتلىرى بار.

• قۇيرۇقى: كۆپىنچە تۈرلىرىنىڭ قۇيرۇقى ئاچا (چاتقال) شەكىلدە بولۇپ، ھاۋادا تېز بۇرۇلۇشقا ياردەم بېرىدۇ.

• رەڭگى: ئادەتتە دۈمبە قىسمى قېنىق كۆك ياكى قارا، قورساق قىسمى ئاق ياكى سۇس سېرىق بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

قارلىغاچلار ئىنتايىن كەڭ تارقالغان بولۇپ، ئانتاركتىكادىن باشقا پۈتۈن قىتئەلەردە ئۇچراتقىلى بولىدۇ. ئۇلار ئوچۇق مەيدانلار، سۇ بويى، ئېتىز-ئېرىق ۋە ئىنسانلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلارنى ماكان قىلىشنى ياخشى كۆرىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

قارلىغاچلار ئاساسلىقى ھاشاراتلار (Insects) بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇلار ئوزۇقىنى ئۇچۇۋاتقان جەرياندا ھاۋادىلا تۇتۇۋالىدۇ. پاشا، چىۋىن ۋە باشقا زىيانلىق ھاشاراتلارنى كۆپ يەيدىغان بولغاچقا، دېھقانچىلىقتا ئىنتايىن پايدىلىق ھايۋان ھېسابلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

قارلىغاچلار ئىنتايىن ئەقىللىق قۇشلار بولۇپ، ئۇۋىسىنى ئادەتتە سېغىز لاي، پاخال ۋە پەيلەردىن پايدىلىنىپ ياسايدۇ.

• ئۇلار ئۇۋىسىنى ئۆي تورۇسلىرىغا، كۆۋرۈك ئاستىغا ياكى قىيالارغا چاپلاپ ياسايدۇ.

• قارلىغاچلار كۆچۈش (Migration) ئادىتىگە ئىگە بولۇپ، قىشتا ئىسسىق رايونلارغا كۆچۈپ كېتىدۇ ۋە باھاردا يەنە كونا ئۇۋىسىغا قايتىپ كېلىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

قارلىغاچلار بىر جۈپلىشىش مەزگىلىدە ئادەتتە 4 تىن 6 غىچە تۇخۇم تۇغىدۇ. تۇخۇمدىن چۈجە چىقىرىش ئۈچۈن تەخمىنەن ئىككى ھەپتە ئەتراپىدا ۋاقىت كېتىدۇ. ئاتا-ئانا قارلىغاچلار بىرلىكتە چۈجىلىرىگە يەم بېرىپ چوڭ قىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

ئىنسانلار قارلىغاچنى قەدىمدىن تارتىپ «خاسىيەتلىك قۇش» دەپ بىلىدۇ.

• پايدىلىق تەرىپى: زىيانلىق ھاشاراتلارنى يوقىتىش ئارقىلىق ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق (Ecological balance) نى ساقلايدۇ.

• ئۇلار ئىنسانلاردىن قورقۇپ كەتمەيدۇ، شۇڭا ئىنسانلار بىلەن دوستانە ئۆتىدۇ.

9. كۈشەندىسى

قارلىغاچلارنىڭ ئاساسلىق يىرتقۇچىلار (Predators) ۋە كۈشەندىلىرى قارچىغا، بۈركۈت قاتارلىق يىرتقۇچ قۇشلار، شۇنداقلا ئۇۋىسىغا ھۇجۇم قىلىدىغان مۈشۈك، يىلان ۋە چاشقانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• قارلىغاچلار ئۇچۇۋاتقان جەرياندا سۇ ئىچەلەيدۇ، ئۇلار سۇ يۈزىگە يېقىن ئۇچۇپ ئۆتكەچ ئېغىزى بىلەن سۇنى سۈزۈۋالىدۇ.

• بەزى تۈرلىرى بىر يىلدا نەچچە ئون مىڭ كىلومېتىر ئارىلىقنى بېسىپ كۆچىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى : ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى : قۇشلار سىنىپى
纲 Class：鸟纲 Aves

تۈركۈم : تورغايسىمانلار ئەترىتى
目 Order：雀形目 Passeriformes

ئائىلىسى : قارلىغاچ ئائىلىسى
科 Family：燕科 Hirundinidae

ئۇرۇقداش : 19 ئۇرۇقداش
属 Genus：燕属 Hirundo (مىسال سۈپىتىدە)

تۈر : 80 دىن ئارتۇق تۈرى بار
种 Species：家燕 Hirundo rustica (ئادەتتىكى ئۆي قارلىغىچى)