سۇ ۋە قۇرۇقلۇقنىڭ چاققان ئەلچىسى

پاقا

1. «پاقا» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

پاقا بولسا ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار ئىچىدىكى قۇروقلۇق ۋە سۇدا ياشىغۇچىلار (Amphibian) تۈرىگە كىرىدىغان، دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە دېگۈدەك ئۇچرايدىغان قىزىقارلىق بىر جانلىق. ئۇلار ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ زىيانلىق ھاشاراتلارنى يوقىتىشتا «تەبىئىي باغلارنىڭ قوغدىغۇچىسى» دەپ ئاتىلىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: پاقا

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Anura

• ئېنگىلىزچە نامى: Frog

• ياپونچە ئاتىلىشى: カエル (Kaeru)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kurbağa

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 青蛙 (Qīngwā)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

پاقىلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ ياشاش مۇھىتىغا ماسلاشقان بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• تېرىسى: تېرىسى نېپىز، يۇمشاق ۋە نەملىك بىلەن قاپلانغان بولۇپ، تېرىسى ئارقىلىق نەپەسلىنىش ئىقتىدارىغا ئىگە.

• كۆزى: بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىگە چىقىپ تۇرىدىغان چوڭ كۆزلىرى بار بولۇپ، كۆرۈش دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ.

• پۇتلىرى: ئارقا پۇتلىرى ئالدى پۇتلىرىدىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئۇزۇن ۋە كۈچلۈك بولۇپ، سەكرەش ۋە سۇ ئۈزۈشكە ماسلاشقان.

• تىلى: تىلى ئۇزۇن ۋە يېپىشقاق بولۇپ، تېز سۈرئەتتە ھاشاراتلارنى تۇتالايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

پاقىلار دۇنيانىڭ ئانتاركتىكا قىتئەسىدىن باشقا ھەممە جايلىرىدا تارقالغان. ئۇلار ئاساسلىقى تاتلىق سۇ مەنبەلىرى، سازلىقلار، يامغۇرلۇق ئورمانلار ۋە نەم چۆپلۈكلەردە ياشايدۇ. بەزى تۈرلىرى ھەتتا قۇملۇق ۋە ئېگىز تاغلاردا ياشاشقىمۇ ماسلاشقان.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

پاقىلار ئاساسلىق گۆشخور جانلىقلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئوزۇقلۇق تىزىملىكى بىر قەدەر كەڭ:

• ئاساسلىقى چىۋىن، پاشا، چېكەتكە ۋە قوڭغۇز قاتارلىق ھاشاراتلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• چوڭراق تۈردىكى پاقىلار كىچىك چاشقانلار، قۇشلار ۋە باشقا كىچىك پاقىلارنىمۇ يەيدۇ.

• ئۇلار ئوزۇقلىنىش زەنجىرىدە (Ecosystem) زىيانداش ھاشاراتلارنى كونترول قىلغۇچى سۈپىتىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

پاقىلار تۇرمۇش ئادىتىگە قاراپ كۈندۈزلۈك ۋە كېچىلىك دەپ ئايرىلىدۇ.

• ئۇلار سوغۇق قانلىق ھايۋانلار بولغاچقا، قىشتا قىشلىق ئۇيقۇغا (Hibernation) كىرىدۇ. بۇ مەزگىلدە ئۇلار لايلارنىڭ ئارىسىغا ياكى سۇ ئاستىغا كىرىپ، ماددا ئالماشتۇرۇشىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدۇ.

• ئۇلارنىڭ مەخسۇس بىر ئۇۋىسى بولمايدۇ، ئەمما نەسىللىنىش مەزگىلىدە سۇ بويلىرىدىكى يوشۇرۇن جايلارنى تاللايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

پاقىلارنىڭ ھايات دەۋرىيلىكى ئىنتايىن ئالاھىدە بولۇپ، ئۇ شەكىل ئۆزگەرتىش (Metamorphosis) دەپ ئاتىلىدۇ:

1. تۇخۇم: سۇ ئۈستىگە ياكى سۇ ئىچىدىكى ئۆسۈملۈكلەرگە مىڭلىغان تۇخۇملارنى قويىدۇ.

2. باشباقا: تۇخۇمدىن چىققان كىچىك باشباقىلار سۇدا بېلىققا ئوخشاش سۇ يوپۇچى بىلەن نەپەسلىنىدۇ.

3. قۇرامىغا يەتكەن پاقا: بارا-بارا پۇتلىرى چىقىپ، قۇيرۇقى يوقايدۇ ۋە ئۆپكە ئارقىلىق نەپەسلىنىدىغان بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: دېھقانچىلىقتىكى زىيانداش ھاشاراتلارنى يوقىتىدۇ. تىبابەتتە ۋە ئىلمىي تەتقىقاتلاردا تەجرىبە ئوبيېكتى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.

• مۇھىت بەلگىسى: پاقىلارنىڭ تېرىسى سۇ ۋە ھاۋادىكى بۇلغىنىشقا ئىنتايىن سەزگۈر بولغاچقا، بىرەر رايوندىكى پاقىلارنىڭ ئەھۋالى شۇ يەرنىڭ ئېكولوگىيەلىك سالامەتلىكىدىن بېشارەت بېرىدۇ.

• زىيانلىق تەرەپلىرى: ئادەتتە ئىنسانلارغا زىيىنى يوق، ئەمما بەزى ئىسسىق بەلۋاغ پاقىلىرىنىڭ تېرىسىدە كۈچلۈك زەھەر بولىدۇ.

9. كۈشەندىسى

پاقىلارنىڭ تەبىئەتتە نۇرغۇن كۈشەندىلىرى بار:

• يىلانلار، سۇ قۇشلىرى (مەسىلەن: تۇرنا)، بېلىقلار، تۈلكە ۋە قاغا قاتارلىقلار پاقىلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• ئىنسانلارنىڭ ياشاش مۇھىتىنى ۋەيران قىلىشى ۋە خىمىيەلىك ئوغۇتلارنى كۆپ ئىشلىتىشى پاقىلارنىڭ ياشىشىغا ئەڭ چوڭ تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• پاقىلار سۇ ئىچمەيدۇ، بەلكى كېرەكلىك سۇنى تېرىسى ئارقىلىق سۈمۈرىدۇ.

• پاقىلار يېمەكلىكنى يۇتقاندا كۆزىنى يۇمىدۇ، چۈنكى كۆز چاناقلىرىنىڭ ئىچكە كىرىشى يېمەكلىكنى قىزىلۆڭگەچكە ئىتتىرىشكە ياردەم بېرىدۇ.

• دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك پاقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئاران 7 مىللىمېتىر كېلىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: قۇروقلۇق ۋە سۇدا ياشىغۇچىلار سىنىپى
纲 Class： 两栖纲 Amphibia

تۈركۈم: پاقىلار ئەترىتى (قۇيرۇقسىزلار ئەترىتى)
目 Order： 无尾目 Anura

ئائىلىسى: پاقىلار ئائىلىسى (تۈرگە قاراپ ئوخشاش بولمايدۇ)
科 Family： 蛙科 Ranidae (ھەقىقىي پاقىلار)