مۈشۈك

1. «مۈشۈك» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

مۈشۈك بولسا سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئىچىدىكى ئەڭ ئومۇملاشقان ئائىلە ھايۋانلىرىنىڭ بىرى. ئۇلار ئەپچىل گەۋدىسى، ئۆتكۈر سېزىش ئەزالىرى ۋە سۆيۈملۈك تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن مىڭلىغان يىللاردىن بىرى ئىنسانلار بىلەن بىللە ياشاپ كەلمەكتە. مۈشۈكلەر ئادەتتە يالغۇز ھەرىكەت قىلىدىغان، ئەمما ئىنسانلارغا ناھايىتى تېز كۆنىدىغان ئۆيدە بېقىلىدىغان ھايۋان (Domestication) ھېسابلىنىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: مۈشۈك

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Felis catus

• ئېنگىلىزچە نامى: Cat

• ياپونچە ئاتىلىشى: 猫 (Neko)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Kedi

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 猫 (Māo)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

مۈشۈكلەرنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۇلارنىڭ تۈرىگە قاراپ پەرقلىق بولسىمۇ، ئومۇمىي جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• بەدەن قۇرۇلمىسى: ئىنتايىن يۇمشاق ۋە ئېلاستىكىلىق سۆڭەك قۇرۇلمىسىغا ئىگە بولۇپ، تار بوشلۇقلاردىن ئاسان ئۆتەلەيدۇ.

• سېزىش ئەزالىرى: مۈشۈكلەرنىڭ كېچىلىك كۆرۈش قۇۋۋىتى (Night Vision) ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، قاراڭغۇدا ئوۋ ئوۋلاشقا ماسلاشقان.

• تىرناق ۋە چىش: تىرناقلىرىنى ئىچىگە تارتىۋالالايدۇ، چىشلىرى ئۆتكۈر بولۇپ گۆش يېيىشكە ماسلاشقان.

• بۇرۇتلىرى: بۇرۇتلىرى ئەتراپتىكى بوشلۇق ۋە ھاۋا ئېقىمىنى سېزىشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

مۈشۈكلەر دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا، يەنى ئادەم بارلىق يەرلەردە دېگۈدەك ياشايدۇ. ئۇلار ئەسلىدە ياۋا مۈشۈكلەردىن كېلىپ چىققان بولۇپ، ھازىر ئائىلىلەردە، شەھەر كوچىلىرىدا ۋە يېزا-قىشلاقلاردا كەڭ تارقالغان. ئانتاركتىكا قىتئەسىدىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە مۈشۈكلەرنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

مۈشۈك بىر خىل تىپىك گۆشخور ھايۋان (Carnivore) بولۇپ، ئۇلارنىڭ بەدىنىگە كېرەكلىك بولغان تاۋرىن قاتارلىق ئوزۇقلۇقلار پەقەت گۆش تەركىبىدىن كېلىدۇ.

• ياۋا ياكى كوچا مۈشۈكلىرى چاشقان، كىچىك قۇشلار ۋە ھاشارەتلەرنى ئوۋلايدۇ.

• ئۆي مۈشۈكلىرى ئادەتتە تەييار مۈشۈك يېمەكلىكلىرى ۋە تۈرلۈك گۆش مەھسۇلاتلىرى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• مۈشۈكلەر ئادەتتە پاكىزلىقنى بەك سۆيىدۇ، كۈن بويى ئۆز تىلى بىلەن تۈكلىرىنى يالاپ تازىلايدۇ.

• ئۇلار كۈندۈزى كۆپ ئۇخلايدۇ (تەخمىنەن 12-16 سائەت)، كېچىدە ياكى تاڭ سەھەردە ئاكتىپ بولىدۇ.

• ئۆي مۈشۈكلىرى ئۆزىنى ئەڭ بىخەتەر ھېس قىلغان يەرلەرنى ئۇۋا قىلىپ تاللايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

مۈشۈكلەرنىڭ كۆپىيىش سۈرئىتى ناھايىتى تېز:

• مۈشۈكلەر تەخمىنەن 6 ئايلىق بولغاندا جىنسىي جەھەتتىن يېتىلىدۇ.

• بويىدا قېلىش مۇددىتى تەخمىنەن 63-65 كۈن بولىدۇ.

• بىر قېتىمدا ئادەتتە 3 تىن 6 غىچە بالا تۇغىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: چاشقان تۇتۇپ زىرائەتلەرنى ۋە ئۆينى قوغدايدۇ. ئىنسانلارغا روھىي جەھەتتىن تەسەللىي بېرىپ، بېسىمنى ئازايتىدۇ.

• زىيىنى: بەزى كىشىلەردە مۈشۈك تۈكىگە نىسبەتەن زىيادە سەزگۈرلۈك بولۇشى مۇمكىن. ئۇندىن باشقا، كوچا مۈشۈكلىرى بەزى كېسەللىكلەرنى تارقىتىشى مۇمكىن. مۈشۈك بىر خىل سۆيۈملۈك سۈت ئەمگۈچى (Mammal) بولۇش سۈپىتى بىلەن دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ بېقىلىدىغان ئەرمەك ھايۋاندۇر.

9. كۈشەندىسى

ياۋا مۈشۈكلەر ۋە كىچىك مۈشۈكلەر ئۈچۈن ئىت، بۆرە، تۈلكە ۋە چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ قۇشلار (مەسىلەن بۈركۈت) ئاساسلىق يىرتقۇچى (Predator) بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• مۈشۈكلەرنىڭ خۇشال بولغاندا چىقىرىدىغان «غۇررۇ-غۇررۇ» ئاۋازى ئىنسانلارنىڭ قان بېسىمىنى تۆۋەنلىتىشكە ياردەم بېرىدۇ.

• مۈشۈكلەر ئېگىز يەردىن يىقىلغاندا، بەدەن تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاپ پۇتى بىلەن يەرگە چۈشەلەيدۇ.

• ھەر بىر مۈشۈكنىڭ بۇرۇن نۇسخىسى ئىنسانلارنىڭ بارماق ئىزىغا ئوخشاش بىر-بىرىگە ئوخشىمايدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى : ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى : خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى : ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى : سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم : گۆشخورلار ئەترىتى
目 Order：食肉目 Carnivora

كەنجى تۈركۈم : مۈشۈكسىمانلار كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder：猫型亚目 Feliformia

ئائىلىسى : مۈشۈك ئائىلىسى
科 Family：猫科 Felidae

كەنجى ئائىلىسى : مۈشۈك كەنجى ئائىلىسى
亚科 Subfamily：猫亚科 Felinae

ئۇرۇقداش : مۈشۈك ئۇرۇقى
属 Genus：猫属 Felis

تۈر : مۈشۈك
种 Species：猫 Felis catus