ئوكيانلارنىڭ سىرلىق ۋە كۈچلۈك يىرتقۇچىسى

 لەھەڭ (ئاكۇلا)

1. «لەھەڭ (ئاكۇلا)» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

لەھەڭ (ئاكۇلا) دېڭىز-ئوكيانلاردىكى ئەڭ قەدىمكى ۋە ئەڭ قورقۇنچلۇق يىرتقۇچى (Predator) جانلىقلارنىڭ بىرىدۇر. ئۇلار يەر شارىدا دىنوزاۋرلاردىنمۇ بۇرۇن، يەنى تەخمىنەن 400 مىليون يىل ئىلگىرىلا مەۋجۇت بولۇشقا باشلىغان. لەھەڭلەر ئوكيان ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. گەرچە كىشىلەر ئۇلارنى پەقەت خەتەرلىك دەپلا بىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ تۈرلىرى ئىنتايىن كۆپ بولۇپ، خاراكتېرى جەھەتتىن بىر-بىرىگە ئوخشىمايدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: لەھەڭ (ئاكۇلا)

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Selachimorpha

• ئېنگىلىزچە نامى: Shark

• ياپونچە ئاتىلىشى: サメ (Same)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Köpek balığı

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鲨鱼 (Shāyú)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

لەھەڭلەرنىڭ بەدەن قۇرۇلمىسى باشقا بېلىقلاردىن كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ:

• سۆڭەك قۇرۇلمىسى: لەھەڭلەرنىڭ سۆڭىكى بولمايدۇ، ئۇلارنىڭ پۈتۈن بەدىنى كۆمۈرچەك (Cartilage) تىن تەركىب تاپقان. بۇ ئۇلارنىڭ بەدىنىنى تېخىمۇ يېنىك ۋە جانلىق قىلىدۇ.

• تېرىسى: تېرىسىدە «دېرمال تەڭگىچە» دەپ ئاتىلىدىغان كىچىك چىشسىمان قۇرۇلمىلار بولۇپ، سىلىقلىغاندا قۇم قەغەزدەك سۈركىلىش پەيدا قىلىدۇ.

• چىشلىرى: لەھەڭلەرنىڭ چىشى ئۈزلۈكسىز يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ. بىر لەھەڭ ئۆمرىدە نەچچە ئون مىڭ چىش ئالماشتۇرۇشى مۇمكىن.

• سېزىم ئەزالىرى: ئۇلار سۇدىكى ئىنتايىن ئاجىز ئېلېكتر ماگنىت دولقۇنلىرىنى ۋە بىر نەچچە كىلومېتىر يىراقتىكى بىر تامچە قاننىڭ پۇرىقىنى سەزەلەيدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

لەھەڭلەر دۇنيادىكى بارلىق ئوكيانلاردا ئۇچرايدۇ. قۇتۇپتىكى سوغۇق سۇ لاردىن تارتىپ، تروپىك بەلۋاغنىڭ ئىسسىق سۇلىرىغىچە تارقالغان. بەزى تۈرلىرى (مەسىلەن، بۇقا لەھەڭ) ھەتتا تاتلىق سۇلاردا، دەريالاردىمۇ ياشىيالايدۇ. ئۇلار كۆپىنچە چوڭقۇر دېڭىز ۋە قىرغاققا يېقىن تېيىز سۇلاردا ماكانلىشىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

لەھەڭلەرنىڭ كۆپىنچىسى گۆشخور بولۇپ، بېلىقلار، دېڭىز تاشپاقىلىرى، پېنگۋىنلار ۋە سۈت ئەمگۈچى دېڭىز جانلىقلىرى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ئەمما ئەڭ چوڭ تۈرى بولغان «كاۋاپدان لەھەڭ» (Whale Shark) پەقەت كىچىك پلاڭتونلارنى سۈزۈپ يېيىش ئارقىلىق ئوزۇقلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

لەھەڭلەرنىڭ ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى بولمايدۇ. ئۇلار كۆپىنچە يالغۇز ياشايدۇ، ئەمما ئوزۇقلىنىش ياكى كۆپىيىش مەزگىلىدە توپلىشىپ ھەرىكەت قىلىشى مۇمكىن. نۇرغۇن لەھەڭ تۈرلىرى سۇ ئاستىدا تۇنجۇقۇپ قالماسلىق ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز سۈزۈپ يۈرۈشى كېرەك، چۈنكى ئۇلار پەقەت سۇ بەدىنىدىن ئۆتكەندىلا ئوكسىگېن سۈمۈرەلەيدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

لەھەڭلەرنىڭ كۆپىيىشى جانلىقلار دۇنياسىدا خېلىلا مۇرەككەپ:

• تۇخۇملاش: بەزى تۈرلىرى تۇخۇم قويىدۇ.

• قورساقتا تۇخۇم يېرىلىش: بەزى تۈرلىرىدە تۇخۇم ئانىسىنىڭ قورسىقىدا يېرىلىپ، كېيىن تىرىك تۇغۇلىدۇ.

• تىرىك تۇغۇش: سۈت ئەمگۈچىلەرگە ئوخشاش بىۋاسىتە تىرىك تۇغىدىغان تۈرلىرىمۇ بار. ئۇلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات (Evolution) جەريانى ئۇلارنى مۇشۇنداق كۆپ خىل كۆپىيىش شەكلىگە ئىگە قىلغان.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

لەھەڭلەر ئىنسانلارغا نىسبەتەن قورقۇنچلۇق كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئىنسانلار لەھەڭلەرگە تېخىمۇ چوڭ خەتەر ئېلىپ كەلمەكتە.

• پايدىسى: ئۇلار ئوكياندىكى كېسەل ۋە ئاجىز جانلىقلارنى يەپ، ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق (Ecological balance) نى ساقلايدۇ. ئۇلارنىڭ جىگىرى ۋە تېرىسى تىبابەت ۋە سانائەتتە ئىشلىتىلىدۇ.

• زىيىنى: ئىنتايىن ئاز ساندىكى لەھەڭ ھۇجۇم قىلىش ۋەقەلىرى يۈز بېرىدۇ. ئەمما ھەر يىلى مىليونلىغان لەھەڭ ئىنسانلار تەرىپىدىن ئوۋلىنىپ، نۇرغۇن تۈرلىرى يوقىلىش گىردابى (Endangered) غا بېرىپ قالدى.

9. كۈشەندىسى

چوڭ تىپتىكى لەھەڭلەرنىڭ تەبىئىي دۈشمىنى ئاز. ئەمما «قاتىل كىت» (Orca) لەھەڭلەرنىڭ ئەڭ چوڭ كۈشەندىسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۆز ئارا بىر-بىرىنى يېيىش ئەھۋاللىرىمۇ بولۇپ تۇرىدۇ. ئىنسانلار بولسا ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ تەھدىتىدۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• لەھەڭلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە ئۈن چىقىرىش ئەزاسى يوق، شۇڭا ئۇلار «سۈكۈت قىلغۇچى يىرتقۇچىلار» دەپ ئاتىلىدۇ.

• كاۋاپدان لەھەڭنىڭ ئۇزۇنلۇقى 18 مېتىرغا يېتىدۇ، بۇ بىر ئاپتوبۇستىن تېخىمۇ چوڭ دېگەنلىكتۇر.

• لەھەڭلەر ھەرگىز ئۇخلىمايدۇ (پەقەت يېرىم مېڭىسى ئارام ئالىدۇ).

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: كۆمۈرچەكتەك بېلىقلار سىنىپى
纲 Class：软骨鱼纲 Chondrichthyes

كەنجى سىنىپى: تاختا يەڭشاقلىقلار كەنجى سىنىپى
亚纲 Subclass：板鳃亚纲 Elasmobranchii

ئۈستۈنكى تۈركۈم: لەھەڭ ئۈستۈنكى تۈركۈمى
总目 Superorder：鲨总目 Selachimorpha

تۈركۈم: 8 تۈركۈمگە بۆلۈنىدۇ (مەسىلەن: گۈمبەز لەھەڭ تۈركۈمى، مۈشۈك لەھەڭ تۈركۈمى قاتارلىق)
目 Order：真鲨目، 鼠鲨目 قاتارلىق 8目

ئائىلىسى: 34 ئائىلىگە بۆلۈنىدۇ
科 Family：约34科

تۈر: 500 دىن ئارتۇق تۈرى بار
种 Species：500多种