دېڭىز-ئوكيانلارنىڭ گىگانت شاھى: كىت 

1. «كىت» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كىت — يەر شارىدىكى ئەڭ چوڭ سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (Mammals) تۈرىگە كىرىدۇ. گەرچە ئۇلار سۇدا ياشىسىمۇ، لېكىن بېلىق ئەمەس، بەلكى ئۆپكىسى ئارقىلىق نەپەسلىنىدىغان، بالىسىنى سۈت بىلەن باقىدىغان ۋە تېمپېراتۇرىسى تۇراقلىق بولغان جانلىقلاردۇر. كىتلارنىڭ تارىخى تەخمىنەن 50 مىليون يىل ئىلگىرىكى قۇرۇقلۇق ھايۋانلىرىغا بېرىپ تۇتىشىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كىت

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Cetacea

• ئېنگىلىزچە نامى: Whale

• ياپونچە ئاتىلىشى: クジラ (Kujira)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Balina

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 鲸 (Jīng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كىتلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى سۇدا ئۈزۈشكە ئىنتايىن ماسلاشقان بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• چوڭلۇقى: كۆك كىت (Blue Whale) يەر شارى تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ ھايۋان بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 30 مېتىردىن ئاشىدۇ.

• نەپەس تۆشۈكى: بېشىنىڭ ئۈستىدە بىر ياكى ئىككى نەپەس تۆشۈكى بولۇپ، سۇ يۈزىگە چىققاندا ھاۋا ئالماشتۇرىدۇ.

• تېرىسى: تېرىسى سىلىق بولۇپ، تېرە ئاستىدا قېلىن ماي قەۋىتى (Blubber) بولىدۇ. بۇ ماي قەۋىتى ئۇلارنى سوغۇقتىن ساقلايدۇ.

• قۇيرۇقى: كىتلارنىڭ قۇيرۇقى بېلىقلارغا ئوخشىمايدىغان تەرىپى، ئۇ توغرىسىغا جايلاشقان بولۇپ، يۇقىرى-تۆۋەن لىڭشىتىش ئارقىلىق ئىلگىرىلەيدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كىتلار دۇنيادىكى بارلىق ئوكيانلاردا ئۇچرايدۇ. ئۇلار سوغۇق قۇتۇپ دېڭىزلىرىدىن تارتىپ، ئىللىق تروپىك بەلۋاغ سۇلىرىغىچە تارقالغان. نۇرغۇن تۈرلىرى يىلدا بىر قېتىم يىراق مۇساپىلىك كۆچۈش (Migration) ئادىتىگە ئىگە بولۇپ، ئوزۇقلىنىش ئۈچۈن سوغۇق سۇلارغا، نەسلىنىش ئۈچۈن ئىللىق سۇلارغا بارىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كىتلار ئوزۇقلىنىش شەكلىگە قاراپ ئىككى تۈرگە بۆلىنىدۇ:

• سۈزگۈچ كىتلار: بۇلارنىڭ چىشى بولمايدۇ، ئاغزىدىكى مۈڭگۈزسىمان سۈزگۈچلەر ئارقىلىق كىچىك راك (Krill) ۋە كىچىك بېلىقلارنى سۈزۈپ يەيدۇ.

• چىشلىق كىتلار: بۇلارنىڭ چىشى بولۇپ، بېلىق، كالبار (Squid) ۋە بەزىدە باشقا دېڭىز سۈت ئەمگۈچىلىرى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

كىتلار ناھايىتى ئىجتىمائىي جانلىقلار بولۇپ، ئادەتتە “تۆپە” دەپ ئاتىلىدىغان گۇرۇپپىلاردا ياشايدۇ. ئۇلار ئاۋاز دولقۇنى (Sonar) ئارقىلىق بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلىدۇ ۋە يۆنىلىش پەرقلەندۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ سۇ ئاستىدا چىقارغان “ناخشىسى” كىلومېتىرلارچە يىراقلىققا ئاڭلىنىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• كىتلار تىرىك تۇغىدۇ. قورساق كۆتۈرۈش مۇددىتى تۈرىگە قاراپ 10 ئايدىن 18 ئايغىچە بولىدۇ.

• ئانىسى بالىسىنى يۇقىرى ئوزۇقلۇق قىممىتىگە ئىگە سۈت بىلەن بېقىپ تېز چوڭ قىلىدۇ.

• ئادەتتە ھەر قېتىمدا پەقەت بىرلا بالا تۇغىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

تارىختا كىتلار مېيى ۋە گۆشى ئۈچۈن كۆپ ئوۋلانغان. بۈگۈنكى كۈندە كىت ئوۋلاش چەكلەنگەن بولسىمۇ، دېڭىز بۇلغىنىشى ۋە كېمە سوقۇلۇش ۋەقەلىرى ئۇلارغا تەھدىت سالماقتا. كىتلار دېڭىزدىكى ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق (Ecological balance) نى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.

9. كۈشەندىسى

كىتلارنىڭ ئىنسانلاردىن باشقا تەبىئىي كۈشەندىسى ئاز. ئەمما كىچىك كىتلار ۋە كىت بالىلىرى ئۈچۈن قاتىل كىت (Orca) ۋە چوڭ تىپتىكى لەھەڭلەر خەتەرلىك ھېسابلىنىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• كىتلار ئۇخلىغاندا مېڭىسىنىڭ پەقەت بىر تەرىپىلا ئارام ئالىدۇ، چۈنكى ئۇلار داۋاملىق سۇ يۈزىگە چىقىپ نەپەسلىنىپ تۇرۇشى كېرەك.

• بەزى كىتلار 200 يىلدىن ئارتۇق ياشىيالايدۇ.

• نۇرغۇن كىت تۈرلىرى ھازىر يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان (Endangered) تۈرلەر تىزىملىكىدە.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

كەنجى سىنىپى: ھەقىقىي ھايۋانلار كەنجى سىنىپى
亚纲 Subclass：真兽亚纲 Eutheria

تۈركۈم: كىتلار ئەترىتى
目 Order：鲸目 Cetacea

كەنجى تۈركۈم: چىشلىق كىتلار ۋە سۈزگۈچ كىتلار
亚目 Suborder：Odontoceti & Mysticeti