كېنگۇرۇ: ئاۋسترالىيەنىڭ سىمۋولى بولغان ئاجايىپ خالتىلىق ھايۋان

1. «كېنگۇرۇ» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

كېنگۇرۇ (Kangaroo) دۇنيادىكى ئەڭ ئۆزگىچە سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى ئاۋسترالىيە قىتئەسىگە خاس خالتىلىق ھايۋانلار (Marsupials) تۈرىگە كىرىدۇ. كېنگۇرۇ ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ئارقا پۇتلىرى، سەكرەش ماھارىتى ۋە قورسىقىدىكى بالىسىنى باقىدىغان خالتىسى بىلەن دۇنياغا تونۇلغان. ئۇ ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت بەلگىسىدە ئورۇن ئالغان بولۇپ، بۇ دۆلەتنىڭ مەدەنىيىتى ۋە تەبىئىيىتىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: كېنگۇرۇ
• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Macropodidae (بۇ ئائىلە نامى بولۇپ، «چوڭ پۇتلۇقلار» دېگەن مەنىدە)
• ئېنگىلىزچە نامى: Kangaroo
• ياپونچە ئاتىلىشى: カンガルー (Kangarū)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Kanguru
• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 袋鼠 (Dàishǔ)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

كېنگۇرۇنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن ئۆزگىچە بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• ئارقا پۇتلىرى: ئىنتايىن كۈچلۈك ۋە ئۇزۇن بولۇپ، يۇقىرى سۈرئەتتە سەكرەشكە ماسلاشقان.
• قۇيرۇقى: ئۇزۇن ۋە مۇسكۇللۇق بولۇپ، سەكرىگەندە تەڭپۇڭلۇق ساقلاشقا، توختىغاندا «ئۈچىنچى پۇت» سۈپىتىدە تايانچ بولۇشقا خىزمەت قىلىدۇ.
• ئالدى پۇتلىرى: قىسقا بولۇپ، ئاساسلىقى يېمەكلىك تۇتۇش ۋە ئۆزىنى قوغداشقا ئىشلىتىلىدۇ.
• خالتىسى: چىشىلىرىنىڭ قورسىقىدا يېتىلمىگەن بالىلىرىنى بېقىش ئۈچۈن مەخسۇس تېرە خالتىسى بولىدۇ.
• بەدەن چوڭلۇقى: تۈرىگە قاراپ بىر نەچچە كىلوگىرامدىن 90 كىلوگىرامغىچە كېلىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

كېنگۇرۇلار ئاساسلىقى ئاۋسترالىيە (Australia) قىتئەسى، تاسمانىيە ئارىلى ۋە يېڭى گۋىنىيەنىڭ بىر قىسىم جايلىرىدا ياشايدۇ. ئۇلار ئوخشىمىغان مۇھىتلارغا ماسلىشىشچان بولۇپ، قۇملۇقلار، ئوتلاقلار، چاتقاللىقلار ۋە بەزىدە تاغلىق رايونلاردىمۇ ئۇچرايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

كېنگۇرۇلار ساپ ئوتخور (Herbivores) ھايۋانلاردۇر. ئۇلارنىڭ ئوزۇقلىنىش ئادىتى تۆۋەندىكىچە:

• ئاساسلىقى ئوت-چۆپ، يوپۇرماق، شاخ-پۇتا ۋە بەزى مېۋە-چىۋىلەرنى يەيدۇ.
• ئۇلارنىڭ ئاشقازىنى كۆشەيدىغان ھايۋانلارغا ئوخشىشىپ كېتىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ قاتتىق ئۆسۈملۈك تالالىرىنى سىڭدۈرۈشىگە ياردەم بېرىدۇ.
• سۇسىزلىققا چىداملىق بولۇپ، ئۇزۇن ۋاقىت سۇ ئىچمەي ياشىيالايدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

كېنگۇرۇلار ئادەتتە توپلىشىپ ياشايدۇ، بۇ توپلار ئېنگىلىز تىلىدا “Mob” دەپ ئاتىلىدۇ.

• ئۇلار مۇقىم ئۇۋا ياسىمايدۇ، بەلكى كۈندۈزى دەرەخ سايىلىرىدا دەم ئېلىپ، كەچقۇرۇن ۋە سەھەردە ھەرىكەت قىلىدۇ.
• ئۇلار ئىنتايىن سەزگۈر بولۇپ، خەتەرنى ئاڭلاش ۋە پۇراش سېزىمى ئارقىلىق تېزلا سېزىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

كېنگۇرۇنىڭ كۆپىيىش جەريانى ئىنتايىن قىزىقارلىق:

• تۇغۇلۇشى: بالىسى تۇغۇلغاندا ئىنتايىن كىچىك (تەخمىنەن بىر پۇرچاقتەك) ۋە يېتىلمىگەن بولىدۇ.
• خالتا ئىچىدىكى ھايات: يېڭى تۇغۇلغان بالا ئۆزى ئۆمىلەپ ئانىسىنىڭ خالتىسىغا كىرىۋالىدۇ ۋە ئۇ يەردىكى ئەمچەكنى چىشلەپ، بىر نەچچە ئاي سۈت ئىچىپ يېتىلىدۇ.
• كېنگۇرۇ بالىسى «جوئى» (Joey) دەپ ئاتىلىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

پايدىلىق تەرەپلىرى:

• ساياھەتچىلىك: ئاۋسترالىيە ساياھەتچىلىكىنىڭ ئەڭ چوڭ جەلپ قىلىش كۈچى.
• مەھسۇلات: گۆشى تۆۋەن مايلىق ۋە ساغلام دەپ قارىلىدۇ، تېرىسىدىن سۈپەتلىك خۇرۇم تەييارلىنىدۇ.

زىيانلىق تەرەپلىرى:

• سانى زىيادە كۆپىيىپ كەتكەندە، دېھقانچىلىق مەيدانلىرىدىكى زىرائەتلەرگە ۋە چارۋىلارنىڭ ئوتلاقلىرىغا زىيان يەتكۈزىدۇ.
• يوللاردا ماشىنا بىلەن سوقۇلۇپ كېتىش ۋەقەلىرى كۆپ يۈز بېرىدۇ.

9. كۈشەندىسى

تەبىئەتتىكى ئاساسلىق كۈشەندىلىرى:

• دىنگو ئىتى (Dingo): ئاۋسترالىيەنىڭ ياۋا ئىتى كېنگۇرۇنىڭ ئەڭ چوڭ دۈشمىنى.
• بۈركۈت: كىچىك كېنگۇرۇلارنى ئوۋلايدۇ.
• ئىنسانلار: ئوۋچىلىق ۋە قاتناش ۋەقەلىرى سەۋەبىدىن ئەڭ چوڭ تەھدىت ھېسابلىنىدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• كېنگۇرۇلار كەينىگە قاراپ ماڭالمايدۇ.
• ئۇلار بىر سەكرىگەندە 9 مېتىرغىچە يىراقلىققا، 3 مېتىرغىچە ئېگىزلىككە سەكرىيەلەيدۇ.
• خەتەرگە يولۇققاندا ئارقا پۇتى بىلەن يەرنى قاتتىق ئۇرۇپ، باشقا كېنگۇرۇلارغا سىگنال بېرىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر (Mammals) سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

كەنجى سىنىپى: خالتىلىق ھايۋانلار كەنجى سىنىپى
亚纲 Subclass：后兽亚纲 Metatheria

تۈركۈم: قوش ئالدى چىشلىقلار ئەترىتى
目 Order：双门齿目 Diprotodontia

ئائىلىسى: كېنگۇرۇ ئائىلىسى
科 Family：袋鼠科 Macropodidae

ئۇرۇقداش: كېنگۇرۇ ئۇرۇقدىشى
属 Genus：袋鼠属 Macropus

تۈر: 50 دىن ئارتۇق تۈرى بار (مەسىلەن: قىزىل كېنگۇرۇ، كۈلرەڭ كېنگۇرۇ)
种 Species：多种

تەبىئەتتىكى بۇ ئاجايىپ مەخلۇقلار ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق (Ecological balance) ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.