24 سائەت

ۋەتىنىم سەن

چاتما ناخشىلار 002

چاتما ناخشىلار 001

زىلالە - ئابدۇللا ئابدۇرېھىم

بىزنىڭ كېيىنكى ئوتتۇرا ئەسىرلەر تارىخىمىزدا ئۆزلىرىنىڭ ئالاھىدە سەلبىي قىلمىشلىرى بىلەن نام قالدۇرۇپ ئۆتكەن چوڭ خوجا - ئىشانلارنىڭ مەشھۇر ۋەكىللىرىدىن بىرى - ئاپئاق خوجا (ھىدايەتۇللا خوجا) دۇر.

ئۇيغۇر كىلاسسىك شېئىرىيتىدە كۆپ ئۇچرايدىغان بىر قىسىم سۆزلەر

تارىم ۋە كۆنچى دەريالىرىنىڭ ئوتتۇرا ، ئاياغ ئېقىنلىرىدا بىر سېھىرلىك ماكان بار ، بۇ ماكان تارىختا لوپ دەپ ئاتالغان . ئۇلۇغ تارىخچىمىز موللا مۇسا سايرامى ‹‹ تارىخىي ھەمىدى ›› ناملىق كىتابىدا لوپ رايونىنىڭ چېگرىسى ۋە ئەھۋاللىرى ھەققىدە مۇنداق دەپ يازغان : ‹‹ موغۇلىستان تەۋەلىكىدىكى ئالتەشەھەرنىڭ شەرق ۋە جەنۇب بۇرچىنىڭ ئارىلىقىدا لوپ دېگەن بىر مەشھۇر ۋە چوڭ زېمىن بار ... بۇ زېمىندىن خوتەن ، يەكەن ، ئاقسۇ ، كورلا دەريالىرى ئۆتىدۇ ... بۇ دەريالارنىڭ ئەتراپ ۋە ياقىلىرىدا ياكى ئارالچە ۋە شاخچىلىرىدا تەخمىنەن ئون ئىككى مىڭ ئۆيلۈكتىن ئارتۇق قەدىمكى ئاھالىنىڭ ياشايدىغانلىقى مەلۇم ، ئۇلار زىرائەت تېرىشنى بىلمەيدۇ . ئۇلارنىڭ باغ ئىمارەت ، ھويلا – ئارام ۋە يەل- يېمىشلىرىمۇ يوق ، بەلكى ئۇلار بۇ خىل نەرسىلەرنى ئەسلا كۆرمىگەن ياكى بىلمىگەن بولسا كېرەك . ئۇلار دەريادىن بېلىق تۇتۇپ تائام قىلىپ يەيدۇ . قومۇشتىن كەپە ۋە ئۆي ياسايدۇ . ئۇلارنىڭ چارۋىسى كۆپ بولۇپ ، بىر يەردە تۇرالمايدۇ . ... ئۇلار ئۆز يۇرتىدىن ناھايىتى كەم چىقىدۇ . بەزىلىرى پەقەت چىقمايدۇ ، بىزنىڭ شەھەرلىرىمىزگە كەلمەيدۇ . بىزنىڭ شەھەرلىرىمىزدىكى ئادەملەر بارسا ، ئۇلار قورقۇپ يېقىن كەلمەيدۇ ...››

1. 动物界板块 (ھايۋانلار دۇنياسى - 动物界) ھايۋانلار دۇنياسى (Haywanlar dunyasi - 动物界) سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (Süt emgüchi haywanlar - 哺乳动物)-- ئۆي ھايۋانلىرى ۋە ئەرمەك ھايۋانلار (Öy haywanliri...

يىللارغا جاۋاب

مانتا — ئۇيغۇر تائام مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇيغۇر تائام سەنئىتىنىڭ گۆھىرى ھېسابلىنىدۇ. مانتا پەقەت بىر يېمەكلىك ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە ئائىلە ئەنئەنىسىنىڭ مۇھىم ئىپادىسىدۇر.

خوتەن خەلقىنىڭ ئۆيلىرى شىنجاڭنىڭ باشقا جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيلىرى بىلەن سېلىشتۇرغاندا ئورتاقلىققا ۋە خاسلىققا ئىگە . خوتەندە ھۆل – يېغىن ئاز ، قۇم – بوران كۆپ بولغاچقا ، ئۆي سېلىشتا بۇ نۇقتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلىدۇ . خوتەننىڭ شەھەر – يېزىلىرىغا بارسىڭىز ئازادە ، يورۇق ، ھەر خىل نەقىش – ئويمىلار بىلەن كۆركەم سېلىنغان ئۇيغۇر ئۆيلىرى سىزنى جەلپ قىلىدۇ .

خەلقىمىزنىڭ ئۆزىگە خاس تۇرمۇش ئادىتى ، ئىشلەپچىقىرىش ئادىتى ، دىنىي ئېتىقادى ۋە ئائىلىۋى ئەخلاق قاتارلىق جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكلىرى ئولتۇراق ئۆيلەردە روشەن گەۋدىلەندۈرۈلگەن . ئېتىقاد نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ، تۇرمۇش ئادىتىمىزدە پۇتىنى قىبلە تەرەپكە قارىتىپ يېتىش چەكلىنىدۇ ، بۇ ئولتۇراق ئۆيلەردىكى يېتىپ – قوپۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئۆيلەرنىڭ ئىچكى تۈزۈلۈشىنى بەلگىلىگەن . ئۆرپ – ئادەت نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا ، كۈننى ئۇلۇغلاش ۋە قىش پەسلىدە ئىسسىنىش سەۋەبىدىن ئۆي – ئىمارەتنىڭ ئىشىكى جەنۇپقا قارىتىشتىن ئىبارەت بىر خىل ئادەت شەكىللەنگەن . ئەجدادلىرىمىز يەنە ئۇزاق ئەسىرلىك تۇرمۇش تەجرىبىلىرى ئارقىلىق ئىشىكنى جەنۇپقا قارىتىپ ئاچسا قىش پەسلىدە ئۆينىڭ يورۇق ۋە ئىللىق بولىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن .

تارازا (Balance Scale)، يەنە تەڭپۇڭلۇق تارازىسى ياكى گىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ بىر خىل كىلاسسىك ئېغىرلىق ئۆلچەش ئەسۋابى بولۇپ، نامەلۇم جىسىم بىلەن مەلۇم بولغان جىسىمنىڭ ماسسىسىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئېغىرلىقىنى ئۆلچەشكە ئىشلىتىلىدۇ. تارازا جىسىمنىڭ ماسسىسىنى ئۆلچەيدىغان بىر خىل ئەسۋاب بولۇپ، پىشاڭ پىرىنسىپىغا ئاساسەن ياسىلىدۇ، پىشاڭنىڭ ئىككى ئۇچىدا بىردىن كىچىك تەخسە بولىدۇ، سول ئۇچىغا تارازا تېشى، ئوڭ ئۇچىغا ئۆلچىمەكچى بولغان جىسىم قويۇلىدۇ، پىشاڭنىڭ مەركىزىگە ئىسترېلكا ئورنىتىلغان بولۇپ، ئىككى ئۇچى تەڭپۇڭلاشقاندا، ئىككى ئۇچىنىڭ ماسسىسى ( ئېغىرلىقى ) تەڭ بولىدۇ. 

ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىغا ئائىت ھازىرغىچە ھېچقانداق سىستېمىلىق ماتېرىيالغا ئىگە بولمىغىنىمىز ئۈچۈن، دەسلەپكى ئىزدىنىش مېۋىسى ئورنىدا مۇشۇ قىسقىچە تارىخ يېزىلدى. بۇ ئۇيغۇر مائارىپ تارىخشۇناسلىقى ۋە مائارىپ سېلىشتۇرما شۇناسلىقى بىلەن شوغۇللىنىۋاتقان مائارىپچىلىرىمىز ۋە تەتقىقاتچىلىرىمىزنىڭ ئىلمىي ئىزدىنىشىگە ئاز - تولا ئىلھام بەرگۈسى، دەپ ئىشىنىمىز.

بۇنىڭدىن 40 يىل بۇرۇن، ئالى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چاغلىرىمدا، ھايۋاناتقا ئائىت بىلىملەرنى، 陈 چېن مۇئەللىم خەنزۇچە ئۆتكەن دەرسلەردىن ئۆگەنگەن. شۇڭا، ھايۋاناتنامەدىن ( پەن نامى، ھايۋانات بىلىملىرى، زوئولوگىيە) ئانچ-مۇنچە ساۋادلىق بولۇپ قالغان ئىدىم. خىزمەتكە چىققاندىن كىيىن، ماكان، مۇھىت، گىياھلار تەتقىقاتى بىلەن شوغۇللانغانغانلىقتىن، مەخسۇس ھايۋانات تەتقىقاتى بىلەن ھەپىلىشىشكە ئىمكان بولمىدى. شۇنداق بولسىمۇ، يايلاقلاردىكى ھايۋانات توغرىسىدا ئانچە-مۇنچە ئىزدىنىپ تۇردۇم، ھايۋاناتقا ئائىت بىلىملەرنى ئۆگۈنىشتىن ۋاز كەچمىدىم. ئۇيغۇر تىلىدا بايان قىلىش، ئاساسى ئۇقۇملاردا ۋە شىنجاڭدىكى ھايۋانات ھەم ئۇلارنىڭ ناملىرى توغرىسىدا ئىزدىنىپ بېقىش ئىستىگى توختاپ قالمىدى.

كىتاب دېگەن سۆز ھەممىمىزگە تونۇشلۇق بولۇپ، كىتاب بىلىم، مەدەنىيەت ۋە تەپەككۇر دۇنياسىنىڭ دەرۋازىسى دەپ قارىلىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە كىتاب ئوقۇش پەقەت بىر ۋاقىت ئۆتكۈزۈش ئۇسۇلىلا ئەمەس، بەلكى شەخسىي تەرەققىيات ۋە روھىي بايلىقنى ئاشۇرۇشنىڭ ئەڭ مۇھىم يوللىرىدىن بىرى.  

« ئوكيان » يەر شارىنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى غايەت زور تۇزلۇق سۇنى كۆرسىتىدۇ، ئۇ ئادەتتە قۇرۇقلۇق ئارىسىدىكى كەڭ رايوننى ئىگىلەيدۇ. ئۇ يەر شارى سۇ چەمبىرىنىڭ يادرولۇق قىسمى بولۇپ، يەر شارى سىرتقى يۈزىنىڭ تەخمىنەن%71 ىنى قاپلىغان، يەر شارىدىكى%97 تىن ئارتۇق سۇ بايلىقىنى ساپاسلىماقتا. دۇنيادا جەمئىي بەش ئوكيان بار بولۇپ، بۇلار تىنچ ئوكيان، ئاتلانتىك ئوكيان، ھىندى ئوكيان، جەنۇبىي قۇتۇپ ئوكيان ۋە شىمالىي مۇز ئوكياننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

« زاپچاس » دائىم قوللىنىلىدىغان سۆزلۈك بولۇپ، ئاساسلىقى مەلۇم بىر ئاساسلىق ئۈسكۈنە ياكى مەھسۇلات بىلەن ماسلاشتۇرۇپ ئىشلىتىلىدىغان كىچىك تىپتىكى پارچە قىسىملىرى ياكى قوشۇمچە قىسىملىرىنى تەسۋىرلەشكە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇنىڭ كونكىرت مەنىسى كونكىرت مەزمۇنى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ.

«ئارقا ئىشىك مېڭىش» تۇراقلىق ئىبارە بولۇپ، بىر كىشىنىڭ بىر ئۆينىڭ ئارقا ئىشىكىدىن كىرىشنى كۆرسىتىشتىن بەكرەك ناتوغرا ۋاسىتىلەر ئارقىلىق مەلۇم شەخسىي مەقسەتكە يېتىش قىلمىشىنى كۆرسىتىدۇ.

قاسقان ئەنئەنىۋى تاماق ھورداق ئەسۋابى بولۇپ، ئاساسلىقى ھەر خىل يېمەكلىكلەرنى پىشۇرۇشقا ئىشلىتىلىدۇ.