ئات

1. «ئات» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

ئات ئىنسانىيەت مەدىنىيىتى تەرەققىياتىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان، كۈچلۈك، چاققان ۋە ئەقىللىق سۈت ئەمگۈچى ھايۋاندۇر. ئاتلارنىڭ تەرەققىيات مۇساپىسى (Evolution) مىليونلىغان يىللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇلار قەدىمكى زامانلاردىن باشلاپلا ئىنسانلار تەرىپىدىن قولغا ئۆگىتىلىپ، قاتناش، ئۇرۇش، دېھقانچىلىق ۋە تەنھەرىكەت قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىپ كەلگەن.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: ئات

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Equus ferus caballus

• ئېنگىلىزچە نامى: Horse

• ياپونچە ئاتىلىشى:　馬 (Uma)

• تۈركچە ئاتىلىشى: At

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 马 (Mǎ)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

ئات ئۆزىنىڭ كۆركەم بەدەن قۇرۇلمىسى بىلەن باشقا ھايۋانلاردىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇرىدۇ:

• بەدەن قۇرۇلمىسى: ئاتنىڭ بەدىنى مۇسكۇللۇق، پۇتلىرى ئۇزۇن ۋە كۈچلۈك بولۇپ، تېز يۈگۈرۈشكە ماسلاشقان.

• تۈكلىرى: ئۇنىڭ بوينىدا ئۇزۇن ياللىرى، قۇيرۇقىدا بولسا قويۇق تۈكلىرى بولىدۇ. تۈسلىرى ئوخشاش بولمىغان نەسلىگە قاراپ ئاق، قارا، كۈرەڭ، تورۇق ۋە چىلان رەڭلەردە بولىدۇ.

• سېزىم ئەزالىرى: ئاتنىڭ كۆزلىرى بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىگە جايلاشقان بولۇپ، كۆرۈش دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ. قۇلاقلىرى ئەۋرىشىم بولۇپ، ھەر قايسى يۆنىلىشتىكى تاۋۇشلارنى ئاڭلىيالايدۇ.

• تۇياق: ئاتلار تاق تۇياقلىق ھايۋانلار تۈرىگە كىرىدۇ، تۇياقلىرى قاتتىق مۈڭگۈز ماددىسىدىن تەركىب تاپقان.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

ئەسلىدە ياۋا ئاتلار كەڭ يايلاق ۋە دەرەخسىز تۈزلەڭلىكلەردە ياشايتتى. بۈگۈنكى كۈندە، قولغا ئۆگىتىلگەن ئاتلار ئانتاركتىكادىن باشقا دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدە، يەنى ئوتلاق، دېھقانچىلىق مەيدانلىرى، ئات مەيدانلىرى ۋە چۆللۈكلەردە ئۇچرايدۇ. دۇنيادا موڭغۇلىيە، ئوتتۇرا ئاسىيا، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئەللىرى ئات ئەڭ كۆپ بېقىلىدىغان رايونلار ھېسابلىنىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

ئاتلار ئوتخور ھايۋانلار (Herbivores) تۈرىگە كىرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئوزۇقى:

• يېڭى ئوت-چۆپلەر ۋە بېدە.

• بۇغداي، ئارپا، كۆممىقوناق قاتارلىق دانلىق زىرائەتلەر.

• ئاتلارنىڭ ئاشقازىنى بىرلا بۆلمىدىن تەركىب تاپقان بولسىمۇ، لېكىن ئۈچەي قۇرۇلمىسى تالا ماددىلىرىنى پارچىلاشقا ئىنتايىن ماھىر. ئۇلار كۈن بويى ئاز-ئازدىن توختىماي ئوزۇقلىنىشنى ياخشى كۆرىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• ئىجتىمائىي تۇرمۇش: ئاتلار توپلىشىپ ياشاشنى ياخشى كۆرىدىغان ھايۋان بولۇپ، بىر گۇرۇپپىدا ئادەتتە بىر ئايغىر (ئەركەك ئات) ۋە بىر نەچچە چىشى ئات ھەمدە ئۇلارنىڭ قۇلونلىرى بولىدۇ.

• ئارام ئېلىش: ئاتلار ھەم تىك تۇرۇپ، ھەم يېتىپ ئۇخلىيالايدۇ. ئۇلارنىڭ پۇت بوغۇملىرىدا «قۇلۇپلاش» مېخانىزمى بولغاچقا، تىك تۇرغاندا مۇسكۇللىرى چارچاپ كەتمەيدۇ.

• ئالاقە: ئاتلار كىشنەش، بەدەن تىلى ۋە پۇراق ئارقىلىق ئۆزئارا ئۆزئارا ئالاقە قىلىش (Communication) ئېلىپ بارىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

• چىشى ئاتلارنىڭ بوغازلىق مەزگىلى (Gestation period) ئادەتتە 11 ئاي ئەتراپىدا بولىدۇ.

• كۆپىنچە ھاللاردا بىر قېتىمدا بىرلا قۇلون تۇغۇلىدۇ. قۇلون تۇغۇلۇپ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تىك تۇرالايدۇ ۋە يۈگۈرەلەيدۇ.

• ئاتلار 3-5 ياشقا كىرگەندە قۇرامىغا يەتكەن ھېسابلىنىدۇ ۋە ئۆمرى ئادەتتە 25-30 يىل ئەتراپىدا بولىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

ئىنسانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى:

• قاتناش ۋە ئەمگەك: قەدىمدىن تارتىپ يۈك توشۇش ۋە مىنىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن.

• تەنھەرىكەت: ئات بەيگىسى، چەۋەندازلىق قاتارلىق تەنھەرىكەتلەرنىڭ ئاساسلىق ئەزاسى.

• داۋالاش: ئات مىنىش ئارقىلىق بەزى جىسمانىي ۋە روھىي كېسەللىكلەرنى داۋالاش (Equine therapy) ئېلىپ بېرىلىدۇ.

پايدىلىق تەرىپى: سۈتى (قىمىز)، گۆشى ۋە تېرىسىدىن پايدىلىنىشقا بولىدۇ.
زىيانلىق تەرىپى: ياۋا ئاتلار زىيادە كۆپىيىپ كەتسە، ئوتلاقلارنىڭ ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقىغا تەسىر يەتكۈزۈشى مۇمكىن.

9. كۈشەندىسى

تەبىئەتتە ياۋا ئاتلارنىڭ ئاساسلىق كۈشەندىلىرى بۆرە، يىلپىز، شىر ۋە ئېيىق قاتارلىق يىرتقۇچى ھايۋانلاردۇر. ئاتلار يىرتقۇچىلارغا يولۇققاندا ئاساسلىقى تېز يۈگۈرۈپ قېچىش ياكى كۈچلۈك ئارقا پۇتلىرى بىلەن تېپىش ئارقىلىق ئۆزىنى قوغدايدۇ.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• ئاتلارنىڭ چىشلىرىغا قاراپ ئۇلارنىڭ يېشىنى مۆلچەرلىگىلى بولىدۇ.

• ئاتلار قۇسالمىغاچقا، ئاشقازان كېسەللىكلىرى (مەسىلەن، قورساق ئاغرىقى) ئۇلار ئۈچۈن ئىنتايىن خەتەرلىك.

• ئاتلاردا تەبىئەتتىن ئۆيگە ئۆزلەشتۈرۈش (Domestication) جەريانى تەخمىنەن 5000-6000 يىل ئىلگىرى باشلانغان.

• دۇنيادىكى ئەڭ كىچىك ئاتلارنىڭ ئېگىزلىكى ئاران 40-50 سانتىمېتىر كېلىدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom： 动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum： 脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum： 脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class： 哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: تاق تۇياقلىقلار ئەترىتى
目 Order： 奇蹄目 Perissodactyla

ئائىلىسى: ئات ئائىلىسى
科 Family： 马科 Equidae

ئۇرۇقداش: ئات ئۇرۇقى
属 Genus： 马属 Equus

تۈر: ئات
种 Species： 马 Equus ferus caballus