سۇ ئاستى دۇنياسىنىڭ ئەڭ ئەقىللىق جانلىقى

دېلفىن

1. «دېلفىن» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

دېلفىن بولسا سۇدا ياشايدىغان، يۇقىرى دەرىجىدىكى ئەقىل-پاراسەتكە ئىگە سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (Mammals) تۈرىگە كىرىدۇ. ئۇلار كىت ئائىلىسىگە تەۋە بولۇپ، دۇنيادىكى بارلىق ئوكيانلاردا ۋە بەزى تاتلىق سۇ دەريالىرىدا ياشايدۇ. دېلفىنلار ئۆزىنىڭ دوستانە مىجەزى، قىزىقچانلىقى ۋە كىشىلەر بىلەن بولغان قويۇق مۇناسىۋىتى بىلەن دۇنياغا تونۇلغان.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: دېلفىن

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Delphinidae

• ئېنگىلىزچە نامى: Dolphin

• ياپونچە ئاتىلىشى: イルカ (Iruka)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Yunus

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 海豚 (Hǎitún)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

دېلفىنلارنىڭ بەدەن قۇرۇلمىسى سۇ ئاستىدا تېز سۈرئەتتە ئۈزۈشكە ئىنتايىن ماسلاشقان:

• بېلىقسىمان بەدەن: سىلىق ۋە سوزۇنچاق بەدەن قۇرۇلمىسى سۇنىڭ قارشىلىق كۈچىنى تۆۋەنلىتىدۇ.

• تېرىسى: تېرىسى ئىنتايىن سىلىق بولۇپ، ھەر بىر نەچچە سائەتتە بىر قېتىم يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ.

• نەپەس ئېلىش ئەزاسى: بېشىنىڭ ئۈستى تەرىپىدە بىر نەپەس تۆشۈكى بولۇپ، سۇ يۈزىگە چىققاندا شۇ ئارقىلىق ھاۋادىن نەپەس ئالىدۇ.

• ئەزالىرى: بىر جۈپ ئالدى ئۈزگۈچ قاناتلىرى، بىر تال ئارقا تۈز قاناتچىسى ۋە كۈچلۈك قۇيرۇق قانىتى بولىدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

دېلفىنلار پۈتكۈل يەر شارىدىكى ئوكيانلاردا تارقالغان. بولۇپمۇ تىنچ ئوكيان، ئاتلانتىك ئوكيان ۋە ھىندى ئوكياننىڭ ئىسسىق ۋە مۆتىدىل بەلۋاغلىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ. بىر قىسىم تۈرلىرى، مەسىلەن «ئامازون دەريا دېلفىنى» تاتلىق سۇ دەريالىرىدا ياشايدۇ. ئۇلار ئادەتتە سۇنىڭ تېيىزراق، يېمەكلىك مول بولغان قىرغاق لىنىيەلىرىدە ياشاشنى ياقتۇرىدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

دېلفىنلار گۆشخور ھايۋانلار بولۇپ، ئاساسلىقى بېلىق، كاسسىر (Squid) ۋە قىسقۇچپاقىلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. ئۇلار يېمەكلىك ئىزدەشتە ئېكولوكاماتسىيە (Echolocation) يەنى ئاۋاز دولقۇنى ئارقىلىق ئورۇن بېكىتىش تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىدۇ. ئۇلار توپلىشىپ ئوۋ ئوۋلايدۇ ۋە ئوۋنى قورشاش، سۇ يۈزىگە ھەيدەش قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ھەمكارلىق تېخنىكىلىرىنى قوللىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

دېلفىنلار ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىدىكى ئىجتىمائىي جانلىقلار (Social animals) ھېسابلىنىدۇ.

• ئۇلار ئادەتتە «پود» (Pod) دەپ ئاتىلىدىغان توپلاردا ياشايدۇ، بۇ توپلار بىر نەچچە تالدىن يۈزلىگەن تالغىچە بولىدۇ.

• ئۇلار ئۆزئارا ئالاقە قىلىش ئۈچۈن ھەر خىل ئاۋازلارنى، پىشقىرىشلارنى ۋە بەدەن تىلىنى ئىشلىتىدۇ.

• دېلفىنلار تۇراقلىق بىر ئۇۋا ياسىمايدۇ، بەلكى مەلۇم بىر سۇ تەۋەلىكىدە ئايلىنىپ يۈرۈپ ياشايدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

دېلفىنلارنىڭ كۆپىيىش جەريانى سۈت ئەمگۈچىلەرگە ئوخشايدۇ:

• بوغازلىق مەزگىلى: تۈرىگە قاراپ 10 ئايدىن 17 ئايغىچە داۋاملىشىدۇ.

• تۇغۇت: ئادەتتە بىر قېتىمدا بىرلا بالىلايدۇ. بالا دېلفىن قۇيرۇق تەرىپىدىن باشلاپ تۇغۇلىدۇ.

• ئوزۇقلاندۇرۇش: ئانا دېلفىن بالىسىنى ئۆز سۈتى بىلەن بىر يىلدىن ئىككى يىلغىچە باقىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى

دېلفىنلار ئىنسانلار بىلەن بولغان دوستانە مۇناسىۋىتى بىلەن داڭلىق:

• پايدىلىق تەرەپلىرى: دېلفىنلار چۆكۈپ كېتەيلا دېگەن كىشىلەرنى قۇتقۇزۇش، بېلىقچىلارغا بېلىق ھەيدەپ بېرىش ۋە پىسخىكىلىق داۋالاشتا (بولۇپمۇ بالىلار ئۈچۈن) مۇھىم رول ئوينايدۇ.

• زىيانلىق تەرەپلىرى: دېلفىنلارنىڭ ئىنسانلارغا بىۋاسىتە زىيىنى يوق، ئەمما بېلىقچىلىق تورلىرىغا ئورىلىپ قېلىپ، بېلىقچىلىققا ئازراق تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.

• دېڭىز ئېكولوگىيەسى (Marine ecology) جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئۇلار سۇ سۈپىتى ۋە ئوكيان ساغلاملىقىنىڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچىسىدۇر.

9. كۈشەندىسى

دېلفىنلارنىڭ تەبىئەتتىكى ئاساسلىق كۈشەندىلىرى:

• يىرىك لەھەڭلەر (مەسىلەن، چوڭ ئاق لەھەڭ).

• يىرتقۇچ كىتلار (Killer Whale – Orca).

• ئەڭ چوڭ خەتەر بولسا ئىنسانلارنىڭ پائالىيىتى، يەنى دېڭىزنىڭ بۇلغىنىشى ۋە قانۇنسىز ئوۋچىلىقتۇر.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• دېلفىنلار ئۇخلىغاندا مېڭىسىنىڭ يېرىمى ئۇخلاپ، قالغان يېرىمى ئويغاق تۇرىدۇ ۋە بىر كۆزىنى ئوچۇق قويىدۇ.

• ئۇلار بىر-بىرىگە ئاۋاز ئارقىلىق «ئىسىم» قويۇشالايدۇ.

• دېلفىنلار سۇ سىرتىغا 6 مېتىر ئېگىزلىككىچە سەكرىيەلەيدۇ.

• ئۇلار تارقىتىدىغان يۇقىرى چاستوتىلىق ئاۋاز (Ultrasound) ئارقىلىق ئەتراپىدىكى ئەشيالارنىڭ شەكلىنى تەسۋىرلەپ بېرەلەيدۇ.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى
界 Kingdom：动物界 Animalia

تىپى: خوردىلىق ھايۋانلار تىپى
门 Phylum：脊索动物门 Chordata

كەنجى تىپى: ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى
亚门 Subphylum：脊椎动物亚门 Vertebrata

سىنىپى: سۈت ئەمگۈچىلەر سىنىپى
纲 Class：哺乳纲 Mammalia

تۈركۈم: كىتلار ئەترىتى
目 Order：鲸目 Cetacea

كەنجى تۈركۈم: چىشلىق كىت كەنجى ئەترىتى
亚目 Suborder：齿鲸亚目 Odontoceti

ئائىلىسى: دېڭىز دېلفىنى ئائىلىسى
科 Family：海豚科 Delphinidae

ئۇرۇقداش: 17 دىن ئارتۇق (مەسىلەن: Tursiops)
属 Genus：瓶鼻海豚属 Tursiops

تۈر: 40 تىن ئارتۇق تۈرى بار.
种 Species：瓶鼻海豚 Tursiops truncatus