يىڭناغۇچ (ئاتۋېشى)

1. «يىڭناغۇچ» نىڭ ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

يىڭناغۇچ بولسا ھاشاراتلار دۇنياسىدىكى ئەڭ چاققان ۋە ماھىر ئۇچقۇچىلارنىڭ بىرىدۇر. ئۇ ئاساسلىقى سۇ ساھىللىرىدا ياشايدىغان، تاشقى كۆرۈنۈشى ئىنتايىن نەپىس، شۇنداقلا تەبىئەتتىكى زىيانداش ھاشاراتلارنى يوقىتىشتا مۇھىم رول ئوينايدىغان پايدىلىق ھاشاراتتۇر. يىڭناغۇچلارنىڭ يەر شارىدا پەيدا بولغىنىغا نەچچە يۈز مىليون يىل بولغان بولۇپ، ئۇلار «تىرىك تاشقاتمىلار» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

2. ئاتىلىشى

• ئۇيغۇرچە نامى: يىڭناغۇچ (ئاتۋېشى)

• لاتىنچە ياكى پەننى نامى: Anisoptera

• ئېنگىلىزچە نامى: Dragonfly

• ياپونچە ئاتىلىشى: トンボ (Tonbo)

• تۈركچە ئاتىلىشى: Yusufçuk

• خەنزۇچە ئىسمى ۋە پىنيىن: 蜻蜓 (Qīngtíng)

3. تاشقى كۆرۈنۈشى ۋە ئالاھىدىلىكى

يىڭناغۇچنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى ئۆزگىچە بولۇپ، تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە:

• مۇرەككەپ كۆزلەر (Compound eyes): يىڭناغۇچنىڭ بېشىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئىككى چوڭ كۆزى ئىگىلەيدۇ، ھەر بىر كۆزى 30 مىڭغىچە كىچىك كۆزلەردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، 360 گرادۇسلۇق كۆرۈش دائىرىسىگە ئىگە.

• قاناتلىرى: ئۇنىڭ ئىككى جۈپ سۈزۈك، پەردىسىمان قانىتى بولىدۇ. ئالدى ۋە كەينى قاناتلىرى بىر-بىرىگە بېقىنماي مۇستەقىل ھەرىكەت قىلالايدۇ.

• تېنى: تېنى ئۇزۇنچاق، ئىنچىكە بولۇپ، رەڭلىرى ئىنتايىن كۆركەم (يېشىل، كۆك، قىزىل، سېرىق قاتارلىق).

• ئۇچۇش ماھارىتى: ئۇ ھاۋادا بىر ئورۇندا تۇرالايدۇ، ئارقىغا ئۇچالايدۇ ۋە سائىتىگە 50 كىلومېتىردىن ئارتۇق سۈرئەت بىلەن ئۇچالايدۇ.

4. ماكانلىشىش جايلىرى ۋە دۇنيادىكى تارقىلىشى

يىڭناغۇچلار دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدا، بولۇپمۇ تروپىك ۋە مۆتەدىل بەلۋاغلاردا كەڭ تارقالغان.

• ئۇلار ئاساسلىقى كۆل، دەريا، كۆلچەك ۋە سازلىق قاتارلىق تاتلىق سۇ مەنبەلىرىنىڭ ئەتراپىدا ماكانلىشىدۇ.

• ئانتاركتىكادىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە ياشايدۇ.

5. ئوزۇقلىنىش ئادىتى

يىڭناغۇچ بىر خىل تىپىك يىرتقۇچ (Predator) ھاشاراتتۇر.

• ئۇلار ئاساسلىقى پاشا، چىۋىن، پەرۋانە ۋە باشقا كىچىك ھاشاراتلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ.

• يىڭناغۇچلار ئوزۇقىنى ئاساسەن ھاۋادا ئۇچۇۋاتقان ۋاقتىدا تۇتۇۋالىدۇ، تۇتۇش نىسبىتى %90 تىن يۇقىرى بولۇپ، تەبىئەتتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك ئوۋچىلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

6. ياشاش ۋە ئۇۋا تۇتۇش ئادىتى

• يىڭناغۇچلار كۈندۈزى ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىدۇ، قۇياش نۇرىنى بەك ياخشى كۆرىدۇ.

• ئۇلارنىڭ مۇقىم «ئۇۋىسى» بولمايدۇ، لېكىن ئۆزىنىڭ ئوزۇقلىنىش ۋە كۆپىيىش رايونىنى قوغدايدىغان كۈچلۈك زېمىن ئېڭى بولىدۇ.

• ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى سۇ ئاستىدا (ئەركەك مەزگىلىدە) ئۆتكۈزىدۇ.

7. نەسىللىنىش ۋە كۆپىيىش ئالاھىدىلىكى

يىڭناغۇچلارنىڭ كۆپىيىش جەريانى شەكىل ئۆزگەرتىش (Metamorphosis) باسقۇچلىرىنى بېسىپ ئۆتىدۇ:

• ئۇرۇقلىنىشتىن كېيىن، چىشى يىڭناغۇچ تۇخۇمىنى سۇغا ياكى سۇ ئۆسۈملۈكلىرىگە قويىدۇ.

• تۇخۇمدىن چىققان لىچىنكىلار (Nymph) سۇ ئاستىدا ياشايدۇ، بۇ باسقۇچ بىر نەچچە ئايدىن بىر نەچچە يىلغىچە داۋاملىشىشى مۇمكىن.

• ئاخىرىدا سۇدىن چىقىپ، كونا تېرىسىنى تاشلاپ (تۆلەپ)، قاناتلىق پىشقان يىڭناغۇچقا ئايلىنىدۇ.

8. ئىنسانلار بىلەن مۇناسىۋىتى، پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى

• پايدىسى: يىڭناغۇچلار پاشا ۋە باشقا كېسەللىك تارقىتىدىغان ھاشاراتلارنى كۆپ مىقداردا يەيدىغان بولغاچقا، ئىنسانلار ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق. ئۇلار ئېكولوگىيەلىك سىستېما (Ecosystem) تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

• زىيىنى: ئىنسانلارغا ھېچقانداق زىيىنى يوق، چېقىۋالمايدۇ ياكى زەھەرلىك ئەمەس.

• مەدەنىيەتتە: نۇرغۇن مەدەنىيەتلەردە يىڭناغۇچ باتۇرلۇق، سۈرئەت ۋە ئۆزگىرىشنىڭ سىمۋولى قىلىنىدۇ.

9. كۈشەندىسى

يىڭناغۇچنىڭ تەبىئىي دۈشمەنلىرى ئاساسلىقى:

• قۇشلار (بولۇپمۇ سۇ قۇشلىرى).

• پاقىلار ۋە بېلىقلار (لىچىنكا مەزگىلىدە).

• ئۆمۈچۈكلەر (تورىغا چۈشۈپ قالسا).

• چوڭ تىپتىكى يىرتقۇچ ھاشاراتلار.

10. باشقا قىزىقارلىق نۇقتىلار

• يىڭناغۇچلارنىڭ بىر قىسىم تۈرلىرى خۇددى قۇشلارغا ئوخشاش يىراق مۇساپىگە كۆچىدۇ.

• ئۇلارنىڭ كۆزلىرى بىرلا ۋاقىتتا ھەممە تەرەپنى كۆرەلەيدىغان بولغاچقا، ئۇلارغا تۇيۇقسىز يېقىنلىشىش ئىنتايىن تەس.

• قەدىمكى دەۋردىكى يىڭناغۇچلارنىڭ قانات كەڭلىكى 70 سانتىمېتىرغىچە يەتكەن.

11. ئىلمىي تۈرگە ئايرىلىشى

• تەۋەلىكى: ھايۋاناتلار دۇنياسى

  • 界 Kingdom： 动物界 Animalia

• تىپى: بوغۇم پۇتلۇقلار تىپى

  • 门 Phylum： 节肢动物门 Arthropoda

• سىنىپى: ھاشاراتلار سىنىپى

  • 纲 Class： 昆虫纲 Insecta

• تۈركۈم: يىڭناغۇچسىمانلار ئەترىتى

  • 目 Order： 蜻蜓目 Odonata

• كەنجى تۈركۈم: يىڭناغۇچلار كەنجى ئەترىتى

  • 亚目 Suborder： 差翅亚目 Anisoptera

• ئائىلىسى: (دۇنيادا 11 دىن ئارتۇق ئائىلىسى بار، مەسىلەن: ھەقىقىي يىڭناغۇچلار ئائىلىسى)

  • 科 Family： 蜻科 Libellulidae (ۋە باشقىلار)

• تۈر: دۇنيا مىقياسىدا 5000 دىن ئارتۇق تۈرى بار.

  • 种 Species： 5000余种

ئاچقۇقلۇق سۆزلەر: