ۋېلىسپىت دىگەن نىمە؟
ۋېلىسپىت ئىنساننىڭ ئۆز كۈچى ئارقىلىق پېدال تېپىش ئارقىلىق ھەرىكەتلىنىدىغان ئىككى چاقلىق قاتناش ۋاسىتىسىدۇر. ئۇ 19-ئەسىردە ئىجاد قىلىنغاندىن بۇيان، دۇنيادىكى ئەڭ ئومۇملاشقان ۋە ئەڭ كەڭ قوللىنىلىدىغان قاتناش قوراللىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ۋېلىسپىت پەقەتلا بىر جايدىن يەنە بىر جايغا بېرىشنىڭ ئاددىي ۋاسىتىسى بولۇپلا قالماي، يەنە چېنىقىش، كۆڭۈل ئېچىش، مۇسابىقىلىشىش ۋە ساياھەت قىلىشنىڭ مۇھىم قورالى، شۇنداقلا يېشىل، مۇھىت ئاسرايدىغان تۇرمۇش ئۇسۇلىنىڭ جانلىق سىمۋولى ھېسابلىنىدۇ.
ئۇيغۇرچە / Uyghurche : ۋېلىسپىت
ئىنگىلىزچە / English : Bicycle
تۈركچە / Türkçe : Bisiklet
خەنزۇچە / 汉语 : 自行车
ۋېلىسپىت: ساغلاملىق، مۇھىت ئاسراش ۋە ئەركىنلىكنىڭ سىمۋولى
ۋېلىسپىتنىڭ قىسقىچە تارىخى
ۋېلىسپىتنىڭ ئەڭ دەسلەپكى نۇسخىسى 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياۋروپادا بارلىققا كەلگەن. ئەڭ دەسلەپكى «يۈگۈرگۈچى ماشىنا» (Running Machine) نىڭ پېدالى يوق بولۇپ، ئادەم پۇتى بىلەن يەرنى تېپىپ ئالغا ئىلگىرىلەيتتى. 1860-يىللارغا كەلگەندە، ئالدىنقى چاققا پېدال ئورنىتىلغان ۋېلىسپىتلەر بارلىققا كەلدى، ئەمما بۇلارنىڭ ئالدىنقى چاقى ناھايىتى چوڭ، كەينى چاقى كىچىك بولغاچقا، مىنىشكە خەتەرلىك ئىدى. ھەقىقىي ئىنقىلاب 1885-يىلى «بىخەتەر ۋېلىسپىت» (Safety Bicycle) نىڭ ئىجاد قىلىنىشى بىلەن يۈز بەردى. بۇ خىل ۋېلىسپىتنىڭ ئىككى چاقىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشاش، ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ زەنجىر ئارقىلىق كەينى چاققا يەتكۈزۈلىدىغان بولۇپ، ھازىرقى زامان ۋېلىسپىتلىرىنىڭ ئاساسىنى تىكلىگەن.
ۋېلىسپىتنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى
ھەر قانداق بىر ۋېلىسپىت بىر قانچە مۇھىم تەركىبىي قىسىمدىن تەشكىل تاپىدۇ. بۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىملىرى:
- رامكا (Frame): ۋېلىسپىتنىڭ «ئىسكىلىتى» بولۇپ، بارلىق زاپچاسلارنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. ئۇ ئادەتتە پولات، ئاليۇمىن قېتىشمىسى، كاربون تالاسى قاتارلىق ماتېرىياللاردىن ياسىلىدۇ.
- چاق (Wheels): ئالدى ۋە كەينىدىن ئىبارەت ئىككى چاقى بولىدۇ، ۋېلىسپىتنىڭ يۆتكىلىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.
- ھەرىكەتلەندۈرۈش سىستېمىسى: بۇ سىستېما پېدال (Pedals)، چىشلىق تەخسە (Crankset)، زەنجىر (Chain) ۋە كەينى چاققا ئورنىتىلغان چىشلىق چاقتىن (Cassette) تەركىب تاپىدۇ. كىشىنىڭ پېدال تېپىش كۈچىنى چاققا يەتكۈزۈپ، ۋېلىسپىتنى ئالغا ماڭدۇرىدۇ.
- كونترول سىستېمىسى: رول (Handlebars) يۆنىلىشنى كونترول قىلىدۇ، تورمۇز (Brakes) بولسا سۈرئەتنى ئاستىلىتىش ياكى توختىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
- ئورۇندۇق (Saddle): مىنگۈچىنىڭ ئولتۇرۇشى ئۈچۈن لايىھەلەنگەن.
ئىشلىتىلىش دائىرىسى ۋە تۈرلىرى
ۋېلىسپىتنىڭ ئىشلىتىلىش دائىرىسى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، ئوخشىمىغان مەقسەتلەرگە ئاساسەن نۇرغۇن تۈرلەرگە ئايرىلىدۇ.
- شەھەر ۋېلىسپىتى (City Bike/Commuter): كۈندىلىك قاتناش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن بولۇپ، ئادەتتە مىنىشكە راھەت، قۇرۇلمىسى ئاددىي كېلىدۇ.
- تاغ ۋېلىسپىتى (Mountain Bike): تاغلىق، تۈزسىز يوللاردا مىنىشكە ماس كېلىدۇ. چاقى قېلىن، رامكىسى پۇختا، ھەمدە زەربە سۈمۈرگۈچ (suspension) سىستېمىسى بار.
- تاشيول ۋېلىسپىتى (Road Bike): تۈز تاشيوللاردا يۇقىرى سۈرئەتتە مىنىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. يېنىك، چاقى ئىنچىكە بولۇپ، تېز سۈرئەتكە ئېرىشىشكە پايدىلىق.
- بالىلار ۋېلىسپىتى (Kids Bike): بالىلارنىڭ بوي-ئېغىرلىقىغا ماسلاشتۇرۇلۇپ لايىھەلەنگەن كىچىك تىپتىكى ۋېلىسپىت.
ۋېلىسپىتنىڭ پايدىسى ۋە ئەھمىيىتى
ۋېلىسپىت مىنىشنىڭ شەخسكە ۋە جەمئىيەتكە نۇرغۇن پايدىسى بار. بىرىنچىدىن، ئۇ ئېسىل بىر چېنىقىش ئۇسۇلى بولۇپ، يۈرەك-قان تومۇر ساغلاملىقىنى ياخشىلايدۇ، مۇسكۇللارنى كۈچەيتىدۇ ۋە روھىي بېسىمنى يېنىكلىتىدۇ. ئىككىنچىدىن، ۋېلىسپىت مۇھىت ئاسرايدىغان «يېشىل قاتناش» ۋاسىتىسىدۇر. ئۇ ھېچقانداق بۇلغىما چىقارمايدۇ، شاۋقۇن پەيدا قىلمايدۇ، ھەمدە ئېنېرگىيە سەرپىياتى نۆلگە يېقىن. ئۈچىنچىدىن، ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئۈنۈملۈك. ماشىنا سېتىۋېلىش، بېقىش ۋە يېقىلغۇغا سېلىشتۇرغاندا، ۋېلىسپىتنىڭ تەننەرخى ئىنتايىن تۆۋەن.
قىسقىسى، ۋېلىسپىت ئاددىي بىر قاتناش قورالى بولۇشتىن ھالقىپ، زامانىۋى جەمئىيەتتە ساغلام، ئاكتىپ ۋە سىجىل تۇرمۇش ئۇسۇلىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمىغا ئايلاندى. ئۇ بىزگە شەھەرنىڭ تار كوچىلىرىدا ئەركىن شۇڭغۇش، تەبىئەتنىڭ گۈزەل مەنزىرىلىرىدىن ھۇزۇرلىنىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ. تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ۋېلىسپىتنىڭ تۈرلىرى ۋە ئىقتىدارلىرى تېخىمۇ مۇكەممەللىشىپ، كەلگۈسىدىمۇ ئىنسانلار تۇرمۇشىدا مۇھىم رول ئوينىشى مۇقەررەر.
